Ontogenez

Ontogenez (yun. ontos — borliq va ...genez) — organizmning individual rivojlanişi, uning şakllana boşlaşidan hayotning oxirigaça sodir böladigan ketma-ket özgarişlar majmui. «O.» terminini nemis olimi E. Gekkel (1866) fanga kiritgan. O. uruğlangan tuxum hujayra, ya'ni zigotadan boşlanadi. Jinssiz köpayadigan orga-nizmlarda yangi organizm ona hujay-raning bölinişidan (bir hujayralilarda), kurtaklanişdan yoki tugunak, ildizpoya va b. vegetativ organlardan (vegetativ köpayişda) vujudga keladi. O. organizmning xususiy rivojlanişi davomida röy beradigan barça morfologik, fiziologik va funksional jarayonlarni qamrab oladigan, özaro uzviy boğlangan miqdor va si-fat özgarişlari orqali amalga oşadi. O. ketma-ket keladigan bosqiçlar rivojlaniş davrlaridan iborat. Jinsiy köpayadigan organizmlarda bu bos-qiçlar murtak (embrional), murtakdan keyingi, ya'ni postembrional va ba-loğatga yetiş davrlarini öz içiga oladi. O. davomida rivojlanayotgan organizmning alohida qismlari ösadi, ixtisoslaşadi va özaro muvofiklaşadi. 18-a.da O.ni tuşuntirişda ikki konsepsiya kuraş olib bordi. Ulardan biri — preformizm O.ni individual ösişdan iborat deb tuşuntirsa, ikkinçisi — epigenez esa uni struk-turasiz murtakdan boşlanadigan yangi hosilaning rivojlaniş jarayoni si-fatida tuşuntiradi. Zamonaviy tuşunçalarga binoan, O. boşlanayotgan hujayrada irsiy axborot kodi holatida organizmning bundan keyingi rivojlanişi programmasi joylaşgan. O. davomida bu programma yadro b-n sitoplazmaning özaro ta'siri jarayonida murtakning har bir hujayrasida, uning har xil hujayralari va hujayra komplekslari örtasida amalga oşadi. Irsiy apparat maxsus oqsil molekulalarining sintezini kodlaş orqali morfogenetik jarayonlarning umumiy yönalişini belgilab beradi. Bu jarayonlarning amalga oşişi ozmi-köpmi (irsiy belgilangan reaksiya normasi çegarasida) taşqi muhit ta'siri b-n boğliq.

Hayvonlarda O. jarayonlarini boşqarişda nerv va endokrin sistemasi muhim ahamiyatga ega. O. jinsiy köpayadigan köp hujayrali hayvonlarda, ayniqsa, murakkab sodir böladi. Ular ontogenezida O.ning murtakkaça (proembrional), murtak (embrional), murtakdan keyingi (postembrional), voyaga yetgan davrlari böladi. Proembrional davr jinsiy hujayralarning yetilişi (gametogenez) va uruğlaniş davrini; embrional davr embrionning tuxumdan yoki embrion pardadan çiqqungaça, postembrional davr jinsiy voyaga yetgunga ötgan davrni, voyaga yetgan davr esa organizmning yetuklik va keksaygan holatini öz içiga oladi. Hayvonlarda O.ning 3 tipi ma'lum: 1) liçinkalik — tuxum pöstidan ança erta çiqqandan söng organizm liçinka holida xayot keçiradi, liçinka davri oxirida esa metamorfoz yuz beradi; 2) tuxum qöyuvçi — murtak uzok, vaqt tuxum içida rivojlanadi, liçinka davri bölmaydi; 3) ona qornida uruğlangan tuxum — tuxum yölida rivojlanadi, bunday holatda ba'zan murtak b-n ona organizm örtasida yöldoş orqali boğlaniş yuz beradi. An'anaviy ravişda O.ni embriologiya örganar edi. Embriologiyadan rivojlaniş biologiyasi ajralib çiqqandan söng embriologiyaning vazifasi murtakdan oldingi va murtak davrini örganiş bölib qoldi. Ösimliklarda O. uruğlangan tuxum hujayraning rivojlanişidan boşlanadi. Ösimliklarda O.ning öziga xos xususiyatlari jinssiz (sporofit) va jinsiy (gametofit) naslning almaşinişidan iborat. Sporofit zigotadan, gametofit — unib çiqayotgan sporadan hosil böladi. Gulli ösimliklar hayotiy siklida sporofit ustunlik qiladi, erkak va urğoçi gametofit esa qisqarib ketadi. Vegetativ köpayişda O. ona organizm, şu jumladan, ixtisoslaşgan organlar (ildiz-meva, tugunak, piyozboşi va b.) hujayralarining bölinişidan boşlanadi. Odatda, ösimliklar O.i embrionlik, yuvenil (yoşlik), yetuk, köpayiş va qarilik davrlariga bölinadi. O. davrida ösimliklar hujayralari, töqimalari va organlarining strukturaviy va funksional ixtisoslaşuvi yuz beradi; ösimliklar turli qismlarining özaro ta'siri murakkablaşib boradi; yaxlit sistema sifatida butun bir organizm yoşga oid qaytmas özgarişlar paydo qiladi. O.da ösimliklarning bir butunligi fitogormonlar, şuningdek, har xil organlar, mas, fotosintez qiluvçi organ — barglar b-n suv va mineral moddalarni şimuvçi ildiz örtasida metabolitlar almaşinuvi orkali ta'minlanadi. O. davomida ösimlik ösadi va rivojlanadi. Ösiş ösimlikning böyiga ortişi, ya'ni miqsoriy özgarişi bölsa, rivojlaniş sifat özgarişidan iborat. Köpçilik ösimliklar yopişib yaşaşi tufayli ular O.i köp jihatdan taşqi muhit şaroitiga boğliq. Ösimliklarda muhitning noqulay omillariga turli xil moslanişlar (tinim holati, fotoperiodizm va b.) paydo bölgan. Şu tufayli ular faoliyatining faol davri yilning eng qulay fasliga töğri keladi.