Ontogenez

Ontogenez (yunonça ontos — «mavjud, borliq» va genesis — «kelib çiqiş») — organizmning individual rivojlanişi, ya'ni u paydo bölgan paytdan umrining oxirigaça kuzatiladigan ketma-ket özgarişlar majmui. Rusça Vikipediyaga köra jinsiy köpayişda ontogenez tuxum hujayraning uruğlanişidan, jinssiz köpayişda esa yangi individning ona organizmdan ajralişidan boşlanadi. Atamani nemis biologi Ernst Gekkel 1866-yilda fanga kiritgan.1

ÖzME'ga köra ontogenez organizmning barça morfologik, fiziologik va funksional özgarişlarini qamrab oladi; bu özgarişlar miqdor (ösiş) va sifat (rivojlaniş) özgarişlari tarzida özaro boğliq keçadi. Rivojlaniş jarayonida organizm qismlari ösadi, ixtisoslaşadi va bir-biriga moslaşadi.

Zamonaviy qaraşga köra rivojlaniş dasturi boşlanğiç hujayradagi irsiy axborotda yozilgan. Bu dastur hujayra yadrosi bilan sitoplazmaning özaro ta'siri orqali amalga oşadi: irsiy apparat ma'lum oqsillar sintezini boşqarib, şakl hosil bölişining umumiy yönalişini belgilaydi, taşqi muhit esa irsiy belgilangan çegaralar doirasida bu jarayonga ta'sir qiladi. Rusça Vikipediya ontogenezni ota-onadan olingan genetik axborotning ruyobga çiqişi deb ta'riflaydi.

ÖzME'ga köra 18-asrda ontogenezni tuşuntirişda ikki ta'limot bahslaşgan. Preformizm tarafdorlari organizm murtakda tayyor holda mavjud bölib, faqat kattalaşadi, deb hisoblagan. Epigenez tarafdorlari esa rivojlanişni tuzilmasiz murtakdan yangi tuzilmalarning bosqiçma-bosqiç paydo bölişi deb tuşuntirgan. Hozirgi biologiya irsiy dastur va muhit ta'sirini birgalikda hisobga oladi.

Köp hujayrali hayvonlarda ontogenez murtakkaça (jinsiy hujayralarning yetilişi va uruğlaniş), murtak (embrional), murtakdan keyingi (postembrional) va voyaga yetgan davrlarga bölinadi. Rusça Vikipediyaga köra embrional davr maydalaniş, gastrulyatsiya va organlar hosil bölişi bosqiçlarini öz içiga oladi. Rivojlanişni boşqarişda nerv va endokrin tizimlar muhim örin tutadi.

Rivojlaniş tipiga köra uç xil ontogenez ajratiladi:

• liçinkali — organizm tuxumdan erta çiqib, liçinka sifatida yaşaydi, söngra metamorfozga uçraydi; rusça Vikipediyaga köra bu köp umurtqasizlar, baliqlar va suvda hamda quruqlikda yaşovçilarga xos;
• liçinkasiz (tuxum qöyiş orqali) — sariği köp tuxum içida murtak uzoq rivojlanadi; sudralib yuruvçilar va quşlarga xos;
• ona qornida rivojlaniş — murtak ona organizmida rivojlanadi va yöldoş orqali oziqlanadi; odam va yuksak sutemizuvçilarga xos.

ÖzME'ga köra ösimliklar ontogenezining öziga xos jihati jinssiz (sporofit) va jinsiy (gametofit) avlodlarning navbatlaşuvidir: sporofit zigotadan, gametofit sporadan rivojlanadi. Gulli ösimliklarda sporofit ustun, gametofit esa juda kiçrayib ketgan. Vegetativ köpayişda ontogenez ildizmeva, tuganak yoki piyozboşi kabi organlarning hujayra bölinişidan boşlanadi.

Ösimliklar ontogenezi odatda embrional, yuvenil (yoşlik), yetuklik, köpayiş va qarilik davrlariga bölinadi. Organizm yaxlitligi fitogormonlar va organlar örtasidagi moddalar almaşinuvi orqali ta'minlanadi. Ösimliklar bir joyga birikib yaşagani uçun ularning rivojlanişi taşqi şaroitga köproq boğliq; tinim holati va fotoperiodizm kabi moslanişlar faol hayotni yilning eng qulay faslida keçirişga imkon beradi.

An'anaviy ravişda ontogenezni Embriologiya örgangan. Rusça Vikipediyaga köra hozir ontogenez asosan Rivojlaniş biologiyasining predmeti, embriologiya esa köproq uning dastlabki bosqiçlarini örganadi. Ontogenez tuşunçasi turning tarixiy rivojlanişini bildiruvçi filogenez tuşunçasi bilan bir juftlikda qöllanadi.