Embriologiya

Embriologiya (qadimgi yunonça: ἔμβρυον — embrion va -λογία — logiya) — embrion (murtak, puşt)ning hosil bölişi va rivojlanişi qonuniyatlari haqidagi fan. Ingliz tilidagi Vikipediyada u zoologiyaning tarmoği, rivojlaniş biologiyasining qismi va unga asos bölgan soha sifatida ta'riflanadi.

Odam va hayvonlar embriologiyasi hamda ösimliklar embriologiyasi farqlanadi. Odam va hayvonlar embriologiyasi oogenez va spermatogenezni, uruğlanişni, embriogenezni (tuxum va embrion parda içidagi rivojlaniş), şuningdek liçinkalik, postembrional (baliqlar, sudralib yuruvçilar va quşlarda) yoki postnatal (sut emizuvçilarda) davrlarni örganadi. Rus tilidagi Vikipediyada örganiladigan jarayonlar qatoriga gametogenez, zigota hosil bölişi, zigotaning bölinişi, töqimalar differensiatsiyasi, organogenez, morfogenez va regeneratsiya ham kiritilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, embriologiya tuğilişdan oldin yuz beradigan tuğma nuqsonlarni örganuvçi teratologiyani ham öz içiga oladi.

Odam embriologiyasi erkak va ayol jinsiy hujayralarining qöşilişidan organlar vujudga kelguniça (organogenez) bölgan davrni örganadi. Murtak baçadon devoriga payvandlanadi (implantatsiya). Akuşerlik amaliyotida uruğlangan tuxumhujayra 8 haftagaça embrion, 9-haftadan keyin homila deb ataladi.

Embriologiya ma'lumotlaridan tibbiyotda tuğma anomaliyalarni oldindan aniqlaşda, qişloq xöjaligida esa çorva zotini yaxşilaş, baliqlar va foydali haşarotlarni köpaytiriş, zararkunandalarga qarşi kuraşda foydalaniladi.

Hindiston, Xitoy, Misr va Yunonistondagi qadimgi embriologik qaraşlarda diniy-falsafiy ta'limot aks etgan. Gippokrat va Aristotel asarlarida ham bu masalalar yoritilgan. Aristotelning embriogenezda a'zolar ketma-ket şakllanişi haqidagi ta'limoti epigenetik tasavvurlarga asoslangan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, D. Fabrisiy 1600 va 1604-yillarda tovuq embrioni rivojlaniş bosqiçlarini tasvirlagan. U. Garvey asari 1651-yilda (rus Vikipediyasida 1652) naşr etilgan. Italiyalik M. Malpigi mikroskop yordamida jöja rivojlanişida ilgari noma'lum bölgan qismlarni kördi (1672), lekin preformizm tarafdori bölgan. Preformizm — embrion rivojlanişi unda oldindan mavjud strukturalarning ösişi, degan ğoya; u 18-asr oxirigaça saqlandi. K. F. Volfning 1759-yildagi asari bu qaraşga zarba berdi.

Hozirgi zamon embriologiyasining asosçisi K. M. Ber hisoblanadi: u sut emizuvçilar va odam tuxumdonidagi tuxumni kaşf qilib tavsifladi (1827). Rus Vikipediyasida uning epigenez nazariyasini asoslagani (1828) va murtak varaqlari ta'limotini işlab çiqqani aytiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asrda mikroskopiya takomillaşgaç, epigenez preformizmni siqib çiqardi. Evolyutsion qiyosiy embriologiya Ç. Darvin nazariyalariga asoslangan; A. O. Kovalevskiy va I. I. Meçnikov tadqiqotlari turli tip hayvonlarning qarindoşligini isbotlagan. Kovalevskiyning embrional varaqlar nazariyasiga (1871) köra, köp hujayrali hayvonlarning asosiy a'zolar sistemasi dastlab hujayra qatlamlari şaklida rivojlanadi.

Vazifasi va usullariga köra umumiy, qiyosiy, eksperimental, populyatsion va ekologik embriologiya ajratiladi. Qiyosiy embriologiya dalillari hayvonlarning tabiiy sistemasini işlab çiqişga asos böladi. Eksperimental embriologiya a'zo va töqimalarni olib taşlaş, köçirib ötqaziş va sun'iy muhitda östiriş orqali ularning kelib çiqiş mexanizmlarini örganadi. Sitologiya, genetika, biokimyo va molekulyar biologiya bilan birga rivojlanişi natijasida rivojlaniş biologiyasi (ontogenetika) vujudga keldi.

Inglizça Vikipediyada yana tibbiy (profilaktik) embriologiya tilga olinadi: u tuğilişdan oldingi nuqsonlarni aniqlaş bilan boğliq. Dastlab tadqiqotlar embrionlarni kuzatişga asoslangan, mikroskopiya va böyaş usullari bilan takomillaşgan; 19-asr oxiridan embrionlar ustida mikroxirurgik usullar (masalan, yadro köçiriş) işlab çiqilgan. Hozirda ham transplantatsiya, embrion qismini yöq qiliş yoki almaştiriş kabi usullar qöllanadi. Molekulyar usullar (in situ gibridizatsiya, immunogistokimyo, yagona hujayrali RNK sekvenslaş) genlar qayerda faol ekanini körsatadi. Tadqiqotda model organizmlar — meva paşşasi, C. elegans nematodasi, zebrabaliq, Xenopus qurbaqasi, tovuq va siçqon keng işlatiladi.