Evolyutsion biologiya

Evolyutsion biologiya — biologiyaning bölimi bölib, turlarning umumiy ajdodlardan kelib çiqişi, belgilarning irsiyati va özgaruvçanligi, köpayişi hamda biologik evolutsiya davomida şakllarning xilma-xilligini örganadi. Ingliz tilidagi manbada u evolutsiyaning tört mexanizmi — tabiiy tanlaniş, mutatsiya, genetik dreyf va gen oqimini tahlil qiluvçi tarmoq sifatida ta'riflanadi.

Evolyutsion biologiya turlar örtasidagi xilma-xillikni populyatsiyadagi individlarda bir neça avlod davomida yuz bergan özgarişlarni tahlil qiliş orqali tuşuntiradi. Uning maqsadi — genetik özgaruvçanlik qanday paydo bölişi, qanday meros bölib ötişi va evolutsion mexanizmlar populyatsiyaning genetik tarkibini qanday şakllantirişini aniqlaş. Tadqiqotçilar organizmlarning qaysi belgilari yaşab qoliş va köpayişni kuçaytirişi yoki susaytirişini örganadi.

Bu jarayonlar turli darajada örganiladi: tirik yoki qazilma turlardagi belgilarni kuzatişdan tortib turlar örtasida DNK genom ketma-ketliklarini tahlil qilişgaça. Hozirgi tadqiqotlar doirasiga adaptatsiyaning genetik tuzilişi, molekulyar evolutsiya, jinsiy tanlaniş va biogeografiya kiradi. Şuningdek, turlaniş, jinsiy köpayişning evolutsiyasi, hamkorlikning evolutsiyasi va qarişning evolutsiyasi kabi masalalar ham tadqiq etiladi.

Evolyutsion biologiya fanlararo sohadir: unda dala va laboratoriya yönalişlari birlaşadi. Teriologiya, ornitologiya, gerpetologiya kabi tor sohalarning natijalari umumlaştirilib, butun organik olam evolutsiyasining yaxlit manzarasi hosil qilinadi. Rus tilidagi manbaga köra, evolutsiya nazariyasi molekulyar biologiya va genetikadan paleontologiya, botanika, zoologiya va fiziologiyagaça bölgan bölimlarni boğlaydi.

Evolyutsiya ğoyasini tabiiy tanlaniş orqali 1859-yilda Çarlz Darvin ilgari surgan. Ingliz tilidagi manbada tabiiy tanlanişni Darvin va Alfred Rassel Uolles mustaqil kaşf etgani, Gregor Mendel irsiyat qonunlarini oçgani aytiladi. Rus tilidagi manbaga köra, evolyutsion biologiya 19-asrning ikkinçi yarmida turlarning özgaruvçanligi ğoyalari keng tan olinişi bilan alohida bölim sifatida şakllana boşlagan.

Akademik fan sifatida u 1930–1940-yillarda Darvin nazariyasi va genetikaning sintezi natijasida tan olindi. Yangi nazariya asosini Çetverikov, Fisher, Rayt va Xolden işlari qöydi; ular tabiiy tanlanişning populyatsiyalardagi allellar çastotasiga ta'sirini körib çiqqan. Bu işlar köproq nazariy xarakterda edi. Feodosiy Dobjanskiyning «Genetika va turlarning kelib çiqişi» monografiyasi eksperimental populyatsion genetikani asos qilib, nazariy işlarni tajriba ma'lumotlari bilan soliştirdi. Ingliz tilidagi manbaga köra, Dobjanskiy va E. B. Ford empirik tadqiqot dasturini yaratgan, Ernst Mayr sistematikada, Corj Gaylord Simpson paleontologiyada, G. Ledyard Stebbins botanikada zamonaviy sintezning şakllanişiga hissa qöşgan.

«Zamonaviy sintez» atamasi Julian Xakslining «Evolution: The Modern synthesis» kitobi nomidan kelib çiqqan. «Sintetik evolutsiya nazariyasi» ifodasi aynan şu nazariyaga nisbatan 1949-yilda Corj Simpson tomonidan birinçi marta qöllangan. 1990-yillarda rivojlaniş biologiyasi evolyutsion biologiyaga yangi sintetik fan — evolyutsion rivojlaniş biologiyasi şaklida qaytdi.

Ingliz tilidagi manbada biologiyani böliş yöllari sanaladi: biologik taşkil etiliş darajasi (molekuladan populyatsiyagaça), taksonomik guruh (zoologiya, botanika, mikrobiologiya) va yondaşuv (dala biologiyasi, nazariy biologiya, eksperimental evolutsiya, paleontologiya). Ularning evolyutsion biologiya bilan qöşilişidan evolyutsion ekologiya va evolyutsion rivojlaniş biologiyasi kabi tarmoqlar paydo bölgan. Evolyutsion rivojlaniş biologiyasi embriogenez qanday boşqarilişini örganadi. Yaqinda evolyutsiya tamoyillari asosida evolyutsion robototexnika, algoritmlar, iqtisodiyot va arxitektura kabi amaliy yönalişlar ham yuzaga kelgan.

Rus tilidagi manbada qöşni fanlar usullari qöllanişi ta'kidlanadi:

• paleontologik usullar — oraliq qazilma şakllarni aniqlaş, filogenetik qatorlarni tiklaş va qazilma şakllar ketma-ketligini topiş;
• biogeografik usullar — hozirgi turlarning tarqalişini tahlil qilib, taksonlarning kelib çiqiş öçoqlari va tarqaliş yöllarini aniqlaş;
• morfologik usullar — tuzilişdagi öxşaşlik va farqlarni soliştirib, qarindoşlik darajasini baholaş;
• molekulyar-genetik usullar — DNK va oqsil ketma-ketliklarini taqqoslab, ikki genom umumiy ajdoddan qaçon ajralganini baholaş; bu molekulyar filogenetikaning asosiy vazifasi.

Bir neçta nazariya birga mavjud: sintetik nazariya populyatsion-genetik jarayonlarga, epigenetik nazariya ontogenetik rivojlanişga e'tibor beradi. Motoo Kimura 1960-yillarning oxirida neytral evolutsiya nazariyasini işlab çiqqan. Nils Eldridj va Stiven Guld 1972-yilda uzilişli muvozanat nazariyasini taklif qilgan.