Taksonomiya

Taksonomiya (yunonça taxis — joylaniş, qator va nomos — qonun) — sistematikaning organizmlarni tasnif qiladigan nazariy va amaliy bölimi. U tirik va yöq bölib ketgan organizmlarni nomlaş, ta'riflaş va guruhlarga ajratiş bilan şuğullanadi.

Taksonomiya organizmlarni umumiy belgilariga qarab guruhlarga — taksonlarga ajratadi. Har bir taksonga rang beriladi, ayni rangdagi guruhlar birlaşib yuqoriroq rangdagi kengroq guruhni hosil qiladi va şu tariqa taksonomik ierarxiya vujudga keladi. Hozirgi zamonda asosiy ranglar: domen, olamat (qirollik), tip (botanikada ba'zan bölim), sinf, turkum (tartib), oila, jins va tur. Zamonaviy yondaşuvlarda umumiy kelib çiqiş va evolyutsion qarindoşlik birinçi öringa qöyiladi.

Taksonomiya va sistematika atamalarining qöllanişi turliça. Ernst Mayr taksonomiyani organizmlarni tasniflaş nazariyasi va amaliyoti, sistematikani esa organizmlarning xilma-xilligi haqidagi fan deb ta'riflagan. Inglizça manbada ta'kidlanişiça, ta'riflar taksonomiyani sistematikaning kiçik sohasi sifatida körsatadi, yoki bu munosabatni teskari qiladi, yoki ikki atamani sinonim deb hisoblaydi. Nomenklatura taksonomiyaga kiradimi, degan masalada ham kelişmovçilik bor. 1970-yilda Miçener va hammualliflar sistematikaga nomlaş, ta'riflaş, kolleksiyalarni saqlaş, tasnif, aniqlagiçlar, evolyutsion tarix va moslaşuvlarni kiritib, taksonomiyani şu yönalişlarning dastlabki törttasi bilan çeklagan.

Rasmiy tasnif xalqaro miqyosda tuşuniladigan nomenklatura uçun asos böladi va ma'lumotlarni qidirişni soddalaştiradi.

Tabiatga yaqin yaşaydigan odamlar mahalliy ösimlik va hayvonlarni yaxşi biladi, lekin bu bilim köpinça ehtiyojga boğliq böladi. Özbekça maqolaga köra, rasmiy, ammo çeklangan tasniflaşning dastlabki qadamlari qadimgi Xitoy va Misrda qilingan: Xitoyda 365 turdagi dorivor ösimliklar katalogi tuzilgan, qadimgi Misr tibbiy papiruslarida esa dorivor ösimliklar tavsiflangan.

Aristotel organizmlarni Lesbos orolida bölgan vaqtida tasniflagan va ularni qismlari, ya'ni belgilariga köra guruhlagan; barça tirik mavjudotni ösimlik va hayvonlarga ajratgan. Uning şogirdi Teofrast bu an'anani davom ettirgan. Ingliz manbasi fikriça, organizmlarni ilmiy tasniflaşga haqiqiy uriniş 18-asrgaça bölmagan, Aristotel bundan mustasno bölişi mumkin. Özbekça maqolaga köra, 19-asrgaça tasnifda Aristotel uslubi hukmronlik qilgan. 17-asr oxirida Jon Rey mavjud bilimlarni umumlaştirgan.

Karl Linney zamonaviy taksonomiya asosçisi hisoblanadi. U sinf, tartib, jins va tur ierarxiyasini qöllagan va 1758-yilda binomial nomenklaturani izçil qöllagan. Mazkur nomlaş tizimi ikki sözdan — jins va tur nomidan iborat, masalan, Homo sapiens.

Keyingi bosqiçlarda sun'iy tizimlardan tabiiy tizimlarga ötilgan (de Jussieu, 1789; de Candolle, 1813; Bentham va Hooker, 1862–1863). Darvinning «Turlarning kelib çiqişi» (1859) asari tasnifni evolyutsion qarindoşlikka asoslaş ğoyasini keltirdi. Ernst Gekkel qarindoşlik daraxtini taklif qildi. Rus manbasiga köra, 1990-yilda Karl Vouz organizmlarni uç domenga — eukariotlar, bakteriyalar va arxeylarga ajratişni taklif qilgan. Ingliz manbasiga köra, 1970-yillarda kladistik metodologiya monofiliyani yagona mezon qiladigan tasniflarga olib kelgan va keyinçalik molekulyar genetika ma'lumotlari dalillar bazasini kengaytirgan.

Alfa-taksonomiya asosan taksonlarni, ayniqsa turlarni topiş, tavsiflaş va nomlaş bilan şuğullanadi. Bu atamani 1935 va 1937-yillardagi maqolalarida Uilyam Bertram Turrill kiritgan. Ernst Mayr 1968-yilda beta-taksonomiyani turdan yuqori ranglarni tasniflaş deb ta'riflagan.

Mikrotaksonomiya turni qanday ta'riflaş kerakligi masalasi bilan şuğullanadi, makrotaksonomiya esa kenja jinsdan yuqori ranglardagi guruhlarni örganadi.

Taksonomik qayta körib çiqiş (revizya) muayyan taksondagi özgaruvçanlik şakllarini yangiça tahlil qilişdir. U morfologik, anatomik, palinologik, biokimyoviy va genetik belgilar asosida bajarilişi mumkin. Dunyo miqyosida va töliq bajarilgan revizya monografiya deyiladi.

Nomlaş hozirda nomenklatura kodekslari bilan tartibga solinadi (ösimliklar, hayvonlar va mikroorganizmlar uçun alohida). Nomlar lotinça bölişi, tur nomi esa jins nomi va tur epitetidan taşkil topgan ikki qismli bölişi kerak.