Rivojlaniş biologiyasi

Rivojlaniş biologiyasi — hayvonlar va ösimliklarning individual rivojlanişi (ontogenez) hamda uning mexanizmlarini örganadigan biologiya bölimi. U 20-asr örtalarida embriologiya asosida şakllangan.

Rivojlaniş biologiyasi ontogenezning barça bosqiçlarini qamrab oladi: tuğilişdan ölimgaça bölgan davrni ham, eng dastlabki (murtak va murtak oldi) bosqiçlarni ham. Dastlabki bosqiçlarni embriologiya ham tekşiradi. Rrussiyaça manbaga köra, bu fanning öziga xosligi şundaki, u şakl hosil böliş jarayonlarini fazoda ham, vaqtda ham, ya'ni tört ölçovda körib çiqadi.

Fan rivojlanişni molekulyar, hujayra, töqima, a'zo va organizm darajalarida örganadi. Uning asosiy muammolari qatoriga quyidagilar kiradi:

• individual rivojlanişda genetik axborotning amalga oşişi;
• hujayralar va töqimalarning ixtisoslaşuvi (differensiatsiyasi) hamda morfogenez;
• hujayralarning özaro ta'siri;
• rivojlanişning butunligini ta'minlaydigan boşqaruv mexanizmlari;
• normal va ösmali ösişning molekulyar asoslari.

Ingliz tilidagi manbaga köra, hayvonlar murtak rivojlanişidagi asosiy jarayonlar — töqimalarning hududiy tartiblanişi, töqima ösişi va töqima morfogenezi. Hujayra differensiatsiyasi nerv, muşak kabi vazifaviy hujayra turlarining hosil bölişini bildiradi, morfogenez esa uç ölçamli şaklning vujudga kelişini. Şuningdek, fan regeneratsiya, jinssiz köpayiş, metamorfoz va voyaga yetgan organizmdagi tana hujayralarining ösişi hamda differensiatsiyasini ham örganadi. Ösimliklar rivojlanişida ham öxşaş jarayonlar böladi, ammo ösimlik hujayralari asosan harakatsiz bölgani uçun morfogenez hujayralar köçişisiz, notekis ösiş orqali amalga oşadi.

Fanning vazifalari orasida gen faoliyati tartibga solinişi, organlar va butun organizm şakli şakllanişi, jins belgilanişi va ösiş, regeneratsiya, organizmni klonlaş muammolari hamda qariş mexanizmlari bor.

Rivojlaniş biologiyasi fan sifatida 20-asrning örtalarida embriologiya asosida, uning sitologiya, genetika, fiziologiya va molekulyar biologiya bilan çegarasida vujudga kela boşladi. Bu sohalardagi yutuqlar rivojlaniş muammolarini hal etişda turli yondaşuv va usullarni birlaştiriş imkonini berdi.

Rusça manbada asosiy tadqiqot yönalişlari quyidagiça sanalgan:

• hayvonlar rivojlaniş biologiyasi;
• ösimliklar rivojlaniş biologiyasi;
• eksperimental embriologiya;
• hujayra molekulyar biologiyasi;
• rivojlanişning genetik boşqaruvi;
• differensiatsiyaning molekulyar mexanizmlari;
• ontogenezning sitologik asoslari;
• rivojlaniş biologiyasining yangi usullarini işlab çiqiş.

Manbalarda alohida usullar tafsiloti keltirilmagan; faqat fanda molekulyar, biokimyoviy va genetik yondaşuvlar faol qöllanilişi, şuningdek hujayra içi va hujayra tuzilişining xususiyatlari örganilişi ta'kidlanadi.