Sitologiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Sitologiya (yunonça «kytos» — hujayra va «logos» — ta'limot) — hujayrani örganuvçi biologiya fani. U «hujayra biologiyasi» deb ham ataladi.
Nimani örganadi
13Sitologiya hujayralarning tuzilişi va funksiyasini, köp hujayrali va bir hujayrali organizmlardagi a'zo hamda töqimalarning özaro boğlanişini örganadi. Rus tilidagi manbada fan hujayra organellalarini, ularning faoliyatini, böliniş, qariş va ölim jarayonlarini örganişi ta'kidlanadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, hujayra biologiyasi prokariot va eukariot hujayralarni qamrab oladi; hujayra metabolizmi, hujayralararo aloqa, hujayra sikli va hujayra tarkibi şu fanning mavzularidandir. Viruslar hujayra biologiyasida körilmaydi: ularda tirik hujayra belgilari yöq va ular mikrobiologiyaning virusologiya bölimida örganiladi.
Hozirgi sitologiyaning vazifalariga hujayraning mikroskopik va submikroskopik tuzilişi hamda kimyoviy tarkibi, moddalarning hujayraga ötişi va undan çiqişi, membrananing roli, hujayraning taşqi ta'sirlarga reaksiyasi, irsiy kasalliklarda hujayraning özgarişi, hujayralarning viruslar bilan munosabati, normal hujayralarning ösma hujayralariga aylanişi hamda hujayra tizimining paydo bölişi va evolyutsiyasi kiradi. Sitologiya ösimliklar gistologiyasi, anatomiya, fiziologiya, genetika, biokimyo, mikrobiologiya va boşqa fanlar bilan boğliq.
Tarixi
13Hujayralar 17-asrda murakkab mikroskop ixtiro qilinişi bilan körila boşlandi. Robert Guk 1665-yilda pökak qatlamini kuzatib, «hujayra» atamasini qölladi. 1674-yilda Antoni van Levenguk hujayra içidagi modda ma'lum tartibda tuzilganini aniqlagan; rus manbaiga köra, u hujayra yadrolarini, eritrotsitlar, bir hujayrali organizmlar, spermatozoidlar va bakteriyalarni birinçi bölib tasvirlagan. Ingliz manbaga köra, Levenguk tirik hujayralarni suvötlarni tekşirişda birinçi bölib tahlil qilgan, 1831-yilda Robert Broun yadroni kaşf etgan.
Hujayra nazariyasi 1838–1839-yillarda M. Şleyden va T. Şvann tomonidan ilgari surildi. Özbekça manbada nazariya yaratilişi T. Şvann (1838) bilan boğlanadi. Keyinçalik R. Virxov har bir hujayra faqat hujayradan paydo bölişini ta'kidladi: özbekça manbada bu «sellyulyar patologiya» ta'limoti (1858) bilan boğlangan, ingliz manbada esa nazariyaga qöşimça sifatida körsatilgan.
Rus manbasiga köra, 1870-yillarda eukariot hujayra bölinişining ikki usuli — mitoz va meyoz aniqlandi, bu kaşfiyotlar xromosoma nazariyasiga asos böldi. 19-asr oxirida mitoxondriyalar, sentrosomalar, Golji kompleksi va yadrodagi nuklein kislota aniqlandi. S. G. Navaşin 1898-yilda yopiq uruğli ösimliklarda qöş uruğlanişni aniqladi, I. I. Meçnikov fagotsitozni topdi. Mendel qonunlarining qayta kaşf etilişi irsiyatning xromosoma nazariyasi va sitogenetikaning ajralib çiqişiga olib keldi. 20-asrda elektron mikroskopiya, izotop indikatorlar va hujayralarni sun'iy östiriş rivojni tezlaştirdi; plazmatik membrana kaşf qilindi, hujayralar eukariot va prokariotlarga ajratildi.
Tarmoqlari va usullari
13Sitologiyaning sitogenetika, sitoekologiya, radiatsion sitologiya va onkologik sitologiya kabi tarmoqlari bor. Klinik sitologiya morfologik diagnostika usuli bölib, asosan onkologik kasalliklarni aniqlaşda qöllanadi. Ingliz manbada sitopatologiya erkin hujayralar yoki töqima bölaklari namunalarini tekşirişi, misol uçun baçadon böyni saratonini aniqlovçi Pap surtmasi keltiriladi.
Usullar orasida mikroskopiya (flyuoressent, faza-kontrastli, konfokal, transmission elektron), hujayra kulturasi, sitometriya va hujayra fraksiyalaş (sentrifugalaş orqali qismlarga ajratiş) bor. Özbekça manbaga köra, ultrabinafşa nurlar va flyuoressent mikroskopiya 20-asr boşidan, faza-kontrastli mikroskopiya 1941-yildan qöllangan; mikromanipulyatorlar ham paydo bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sitologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2350 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASitologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2350
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2350
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q7141wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.