Sitologiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–31-b. — ziyouz.com

Sitologiya (sito... va ...logiya) — xujayra haqidagi fan. Hujayralarning tuzilişi va funksiyasini, köp hujayrali, şuningdek, bir hujayrali organizmlardagi a'zo va töqimalarning özaro boğlanişi va munosabatlarini örganadi. Barça tirik mavjudotlarning eng muhim tarkibiy kismi bölgan hujayrani örganiş b-n S. biologiya fanlari orasida markaziy örinni egallaydi; u ösimliklar gistologiyasi, anatomiyasi, fiziologiya, genetika, biokimyo, mikrobiologiya va b. fanlar b-n uzviy boğlangan. Organizmning hujayra tuzilişini örganiş 17-a. mikroskopistlari R.Guk, M.Malpigi, A.Levenguk (1632— 1723) tomonidan boşlangan edi.

S.ning taraqkiyoti hujayra tadqiqoti usullarining rivoji b-n boğliq. 19-a. ga kelib butun organik dunyo uçun yagona hujayra nazariyasi yaratildi (T.Şvann, 1838). Hujayra nazariyasining yaratilişi hujayrani barça tirik organizmlarning asosi sifatida örganiş uçun turtki böddi. 19-a. örtalaridan hujayralar strukturasini fiksatsiya qiliş, ya'ni kimyoviy moddalar va fizik omillar ta'sir ettiriş yöli b-n şu strukturani saqlaş va töqimalarni böyaşning har xil usullari qöllanila boşladi. S.ning keyingi rivojlanişiga nemis patologi R.Virxovşşt «sellyulyar patologiya» haqidagi ta'limoti sabab böldi (1858), Virxov hayvon organizmi hujayralar majmuidan iborat, şulardan har biri hayotning barça xossalariga ega va har bir xujayra fakat hujayradan rivojlanadi degan fikrni olğa surdi. 19-a.ning oxirida protoplazmaning doimiy tarkibiy qismlari (organoidlari); sentrosomalar, mitoxondriyalar, törsimon apparat yoki Golji kompleksi, şuningdek, hujayra yadrosidagi nuklein kislota aniqlandi. Hujayraning kariokinetik bölinişini (q. Mitoz) avval ösimliklarda, keyin hayvonlarda kaşf qilindi. Xromosomaning individuallik nazariyasi va soni turğunligi qoidasi yaratildi. Jinsiy hujayralar rivojlanişida xromosomalar soni reduksiyasi jarayoni kaşf qilindi. Rus sitologi S.G.Navaşin (1898) yopiq uruğli ösimliklarda qöş uruğlaniş hodisasini anikladi.

Hujayra fiziologiyasini tadqiq qilişda ham katta işlar qilindi. I.I.Meçnikov fagotsitoz jarayonini topdi. Ösimlik va hayvon hujayralarining tanlab ötkazuvçanlik xususiyati kaşf qilindi. Membrananing ötkazuvçanlik nazariyasi paydo böldi. Hujayrani tiriklayin böyaş usullari işlab çikildi.

20-a.ning boşidan hujayrani tadqiq etişda ultrabinafşa nurlar va flyuoressent mikroskopiyasi, 1941 y.dan faza — kontrastli mikroskopiya qöllanildi. Sitokimyoviy tahlillarning yangi usullari işlab çiqildi. Hujayra ustida har xil tadqiqotlar ötkazişga yordam beruvçi mikromanipulyatorlar yuzaga keldi. 20-a.ning birinçi çoragida xujayra strukturasining funksional roli aniqlandi. Ösimlik hujayralarida vakuolyar sistema rivojlanişi va plastidalardan kraxmal hosil bölişi kuzatildi.

Mendel qonunlarittt qayta kaşf qilinişi S. rivojiga katta ta'sir körsatdi. Jinsiy a'zolar va somatik hujayralar yadrosida keçadigan jarayonlarni örganiş natijasida irsiyatning xromosoma nazariyasi yaratildi; sitogenetika soha bölib ajraldi.

20-a.ga kelib S.ning jadal rivojlanişiga yangi usullar (elektron mikroskopiya, izotop indikatorlar, hujayralarni sun'iy östiriş va b.) asos böldi. Hujayraning yangi ultramikroskopik komponentlari, hujayrani taşqi muhitdan ajratib turadigan plazmatik yoki hujayraviy membrana va h.k. kaşf qilindi. Submikroskopik tadqiqotlar hujayralarni eukariotlar vaprokariotlar guruhiga (şunga köra organizmlarni ham) ajratiş imkoniyatini berdi.

Hujayraning tarkibiy qismlarini ajratib oliş usullarini takomillaştiriş, biokimyoning analitik va dinamik usullarini S.ga tadbiq etiş hujayraning kimyoviy topografiyasi va uning tarkibiy qismini, biokimyoviy roli hamda funksional ahamiyatini aniqlaşga olib keldi. Hujayraning genetik funksiyasini örganişda yadro va hujayraning sitoplazmatik tarkibida DNK borligini aniklaş katta ahamiyatga ega böldi.

Hozirgi S.ning asosiy vazifalari hujayraning mikroskopik va submikroskopik strukturasi hamda kimyoviy tarkibini, hujayralar strukturalarining funksiyalari va ularning özaro ta'sirini, moddalarning hujayraga ötişi va undan ajralib çiqiş usullari hamda membrananing bu jarayonlardagi rolini, mikroorganizmlarning nerv va gumoral omillari hamda taşqi muxit omillariga hujayralarning reaksiya körsatişini, uning qözğalişini qabul qilişi va ötkazişini, hujayraning bir-biriga özaro ta'sirini, uning şikastlaydigan ta'sirotga körsatadigan reaksiyasini, hujayraning yadro va sitoplazmatik-genetik apparati va irsiy kasalliklarda uning özgarişini, hujayralarning viruslar b-n munosabatini, normal hujayralarning ösma (rak) hujayralariga aylanişi, hujayra sistemasining paydo bölişi hamda evolyutsiyasi va b. masa-lalarni urganişsan iborat. S.ning sitogenetika, sitoekologiya, radiatsion S., onkologik S. va b. tarmoqdari bor. Hoz. respublikamizdagi mavjud tibbiyot in-tlarda S. gistologiya b-n qöşib öqitiladi. Özbekiston FAning «Özbekistan biologiya jurnali» va b. naşrlarda S. masalalari yoritiladi (yana q. Hujayra).

Ad.: Afanasyev Yu.I. i dr., Rukovodstvo po gistologii, M., 2001; Zufarov K.A. Gistologiyadan öquv qöllanma, T., 1991.

Q.: Hujayra, Mitoz

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЦИТОЛОГИЯ (цито... ва ...логия) — хужайра ҳақидаги фан. Ҳужайраларнинг тузилиши ва функциясини, кўп ҳужайрали, шунингдек, бир ҳужайрали организмлардаги аъзо ва тўқималарнинг ўзаро боғланиши ва муносабатларини ўрганади. Барча тирик мавжудотларнинг энг муҳим таркибий кисми бўлган ҳужайрани ўрганиш б-н Ц. биология фанлари орасида марказий ўринни эгаллайди; у ўсимликлар гистологияси, анатомияси, физиология, генетика, биокимё, микробиология ва б. фанлар б-н узвий боғланган. Организмнинг ҳужайра тузилишини ўрганиш 17-а. микроскопистлари Р.Гук, М.Мальпиги, А.Левенгук (1632— 1723) томонидан бошланган эди.

Ц.нинг тарақкиёти ҳужайра тадқиқоти усулларининг ривожи б-н боғлиқ. 19-а. га келиб бутун органик дунё учун ягона ҳужайра назарияси яратилди (Т.Шванн, 1838). Ҳужайра назариясининг яратилиши ҳужайрани барча тирик организмларнинг асоси сифатида ўрганиш учун туртки бўдди. 19-а. ўрталаридан ҳужайралар структурасини фиксация қилиш, яъни кимёвий моддалар ва физик омиллар таъсир эттириш йўли б-н шу структурани сақлаш ва тўқималарни бўяшнинг ҳар хил усуллари қўлланила бошлади. Ц.нинг кейинги ривожланишига немис патологи Р.Вирховшшт «целлюляр патология» ҳақидаги таълимоти сабаб бўлди (1858), Вирхов ҳайвон организми ҳужайралар мажмуидан иборат, шулардан ҳар бири ҳаётнинг барча хоссаларига эга ва ҳар бир хужайра факат ҳужайрадан ривожланади деган фикрни олға сурди. 19-а.нинг охирида протоплазманинг доимий таркибий қисмлари (органоидлари); центросомалар, митохондриялар, тўрсимон аппарат ёки Гольжи комплекси, шунингдек, ҳужайра ядросидаги нуклеин кислота аниқланди. Ҳужайранинг кариокинетик бўлинишини (қ. Митоз) аввал ўсимликларда, кейин ҳайвонларда кашф қилинди. Хромосоманинг индивидуаллик назарияси ва сони турғунлиги қоидаси яратилди. Жинсий ҳужайралар ривожланишида хромосомалар сони редукцияси жараёни кашф қилинди. Рус цитологи С.Г.Навашин (1898) ёпиқ уруғли ўсимликларда қўш уруғланиш ҳодисасини аниклади.

Ҳужайра физиологиясини тадқиқ қилишда ҳам катта ишлар қилинди. И.И.Мечников фагоцитоз жараёнини топди. Ўсимлик ва ҳайвон ҳужайраларининг танлаб ўтказувчанлик хусусияти кашф қилинди. Мембрананинг ўтказувчанлик назарияси пайдо бўлди. Ҳужайрани тириклайин бўяш усуллари ишлаб чикилди.

20-а.нинг бошидан ҳужайрани тадқиқ этишда ультрабинафша нурлар ва флюоресцент микроскопияси, 1941 й.дан фаза — контрастли микроскопия қўлланилди. Цитокимёвий таҳлилларнинг янги усуллари ишлаб чиқилди. Ҳужайра устида ҳар хил тадқиқотлар ўтказишга ёрдам берувчи микроманипуляторлар юзага келди. 20-а.нинг биринчи чорагида хужайра структурасининг функционал роли аниқланди. Ўсимлик ҳужайраларида вакуоляр система ривожланиши ва пластидалардан крахмал ҳосил бўлиши кузатилди.

Мендель қонунлариттт қайта кашф қилиниши Ц. ривожига катта таъсир кўрсатди. Жинсий аъзолар ва соматик ҳужайралар ядросида кечадиган жараёнларни ўрганиш натижасида ирсиятнинг хромосома назарияси яратилди; цитогенетика соҳа бўлиб ажралди.

20-а.га келиб Ц.нинг жадал ривожланишига янги усуллар (электрон микроскопия, изотоп индикаторлар, ҳужайраларни сунъий ўстириш ва б.) асос бўлди. Ҳужайранинг янги ультрамикроскопик компонентлари, ҳужайрани ташқи муҳитдан ажратиб турадиган плазматик ёки ҳужайравий мембрана ва ҳ.к. кашф қилинди. Субмикроскопик тадқиқотлар ҳужайраларни эукариотлар вапрокариотлар гуруҳига (шунга кўра организмларни ҳам) ажратиш имкониятини берди.

Ҳужайранинг таркибий қисмларини ажратиб олиш усулларини такомиллаштириш, биокимёнинг аналитик ва динамик усулларини Ц.га тадбиқ этиш ҳужайранинг кимёвий топографияси ва унинг таркибий қисмини, биокимёвий роли ҳамда функционал аҳамиятини аниқлашга олиб келди. Ҳужайранинг генетик функциясини ўрганишда ядро ва ҳужайранинг цитоплазматик таркибида ДНК борлигини аниклаш катта аҳамиятга эга бўлди.

Ҳозирги Ц.нинг асосий вазифалари ҳужайранинг микроскопик ва субмикроскопик структураси ҳамда кимёвий таркибини, ҳужайралар структураларининг функциялари ва уларнинг ўзаро таъсирини, моддаларнинг ҳужайрага ўтиши ва ундан ажралиб чиқиш усуллари ҳамда мембрананинг бу жараёнлардаги ролини, микроорганизмларнинг нерв ва гуморал омиллари ҳамда ташқи мухит омилларига ҳужайраларнинг реакция кўрсатишини, унинг қўзғалишини қабул қилиши ва ўтказишини, ҳужайранинг бир-бирига ўзаро таъсирини, унинг шикастлайдиган таъсиротга кўрсатадиган реакциясини, ҳужайранинг ядро ва цитоплазматик-генетик аппарати ва ирсий касалликларда унинг ўзгаришини, ҳужайраларнинг вируслар б-н муносабатини, нормал ҳужайраларнинг ўсма (рак) ҳужайраларига айланиши, ҳужайра системасининг пайдо бўлиши ҳамда эволюцияси ва б. маса-лаларни урганищцан иборат. Ц.нинг цитогенетика, цитоэкология, радиацион Ц., онкологик Ц. ва б. тармоқдари бор. Ҳоз. республикамиздаги мавжуд тиббиёт ин-тларда Ц. гистология б-н қўшиб ўқитилади. Ўзбекистон ФАнинг «Ўзбекистан биология журнали» ва б. нашрларда Ц. масалалари ёритилади (яна қ. Ҳужайра).

Ад.: Афанасьев Ю.И. и др., Руководство по гистологии, М., 2001; Зуфаров К.А. Гистологиядан ўқув қўлланма, Т., 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.