Hujayra

Hujayra (lot. se11i1a, su1i$ — katakça) — barça tirik organizmlarning tuzilişi va funksional birligi, elementar tirik sistema. alohida organizm sifatida hayot keçirişi (bakteriyalar, eng sodda hayvonlar, ayrim suvötlar va zambu-ruğlar) yoki köp hujayrali organizmlar töqimalari tarkibiga kirişi mumkin. Genetik apparat eukariotlarda si-toplazmaaan membrana bilan ajralgan yadroda; prokariotlarvya esa nukleoidda joylaşadi. Jinsiy H. meyoz natijasida hosil böladi.

H. ölçami 0,1—0,25 mkm dan (ayrim bakteriyalar) 155 mm gaça (tuyaquş tuxumi). H.ning xilma-xil funksi-yasini ixtisoslaşgan içki struktu-ralar — organoidlar bajaradi. H.ning universal organoidlari: yadroda — xromosomalar, sitoplazmada — ribo-somalar, mitoxondriyalar, endoplaz-matik tör, Golji kompleksi, lizo-somalgr. Ayrim manbalarda H. memb-ranasi ham organoidlar qatoriga kiritiladi. Köpçilik H.da böladigan membrana strukturalari — mikronay-çalar, mikrofibrillalar H. şaklining; H. kiritmalari H. tarkibining doimiyligini ta'minlaş vazifasini bajaradi.

H. içida va organizmning içki suyuq muhitida böladigan oqsillar, jumladan, fermentlar ham H.da sin-tezlanadi. H.ning har qaysi organo-idi faqat unga xos vazifani bajaradi. Mas, eukariotlarda H.ning nafas olişi faqat mitoxondriyalar mem-branalarida, oqsil sintezi — ribo-somalarda keçadi. Fer-mentlarning konsentratsiyalanişi va ularning H.

strukturasida muayyan tartibda joylaşuvi kimyoviy reaksiyalarni tezlaştirib, ketma-ket borişi (kon-veyer prinsipi)ni ta'minlaydi. H.ga xos mikrogeterogenlik xususiyati bir xildagi komponentdan bir vaqtning özida har xil moddalarni juda oz miqdor (mikrohajm)da sintezlaş imkonini beradi. Ixçamlik prinsi-pi ayniqsa DN K strukturasi uçun xos. Mas, odam tuxumhujayrasining 61012 g keladigan DNK si organizm uçun xos bölgan barça oqsillarni kodlaydi. H. içida ionlarning muay-yan konsentratsiyasi saqlanadi. H. muhitdan yirik molekulalar, jumladan, oqsillar, hatto viruslarni pinotsitoz, ayrim mayda hujayralar va ular fragmentlarini fagotsitoz orqali yutiş xususiyatiga ega.

Ösimlik H.si hujayra membra-nasi sirtidan qattiq qobiqb-n qoplangan (qobiq jinsiy H.da bölmay-di). H. qobiğida teşikçalar bor. Bu teşikçalardan ötadigan sitoplazma ösimtalari orqali qöşni H. özaro boğlangan. Ösişdan töxtagan H. qobiğiga lignin, kremnezem yoki b. moddalar şimilişi natijasida ança pişiq va qattiq bölib qoladi. Ösimlik yoğoçining pişiqligi ana şu moddalarga boğliq. Ayrim ösimliklar töqimasi H.lari ayniqsa juda pişiqH. devoriga ega bölib, H. halok bölgandan söng ham özining tayanç skeletlik funksiyasini saqlab qoladi. Ixtisoslaşgan ösimlik H.sining bir neça yoki bitta markaziy vakuolasi bor; ularda har xil tuzlar eritmasi, ugle-vodlar, organik kislotalar, alka-loidlar, aminokislotalar, oqsillar, hatto zaxira suv böladi. Ösimlik H.lari sitoplazmasida maxsus organoidlar — plastidalar bor; Golji kompleksi esa sitoplazmada tarqalgan diktiosomalardan iborat.

Barça eukariotlar H.si bir xildagi organoidlar va metabolizmni boşqariş mexanizmlariga ega. Ular pro-kariotlar singari metabolizmni boşqariş, energiyani jamğariş va saqlaş, oqsil sintezida genetik koddan foydalaniş xususiyatiga ega. Barça H. membranasining funksiyasi ham öxşaş. H. tuzilişi va funksiyasining öxşaşligi ular kelib çiqi-şidagi umumiylikdan dalolat beradi. Biroq organizmdagi H. ölçami va şakli, u yoki bu organoidlari soni, fermentlar majmui bilan bir-biridan farq qiladi. Bu farq organizmdagi H.ning özaro kooperatsiyasi va ularning funksional ixtisoslaşuvi bilan boğ-liq. Bir hujayralilar H.sining tuzilişi va funksiyasi örtasidagi tafovutni köp jihatdan ularning yaşaş muhitiga moslanişi bilan tuşuntiriladi. Genetik apparat tuzilişidagi öxşaşlik prokariot va eukariotlar kelib çiqişidagi umumiylikni tuşuntiriş uçun dalil böladi. Ammo bir hujayralilarning ajdodi har xil prokariotlar bölişi ham mumkin. Simbiogenez nazariyasiga binoan bir xil prokariotlar xöjayin H. mitoxon-driyalariga, boşqalari — xloroplastlarga aylangan va organoid tarzida öz-özidan köpaya boşlagan. Boşqa nazariyaga binoan esa prokariot H.ning strukturalari asta-sekin rivojlanib, eukariotga aylangan.

Bir organizmning barça H.lari ge-nomi potensial axborot hajmi jihatdan uruğlangan tuxumhujayra genomidan farq qilmaydi. Ixtisoslaşgan H. yadrosini yadrosi olib taşlangan H.ga köçirib ötkazilganda normal organizm rivojlanişi buni isbotlaydi. Köp hujayrali organizmda H. xossalari örtasidagi farq genlar faolligining bir xil bölmasligi tufayli kelib çiqadi. H.ning har xil ixtisoslaşuvi natijasida bir xil H.lar (nerv) qözğaluvçanlik; boşqalari (muskul) miofibrillalar hosil qiluvçi oqsillarga ega bölişi tufayli qisqariş, uçinçi xillari (bezli H.) hazm qiliş fermentlari va gormonlarni sintezlaş xususiyatiga ega böladi. Köpçilik H. köp funksiyali, mas, jigar H.si qon plazmasi va öt suyuqligi oqsillarini sin-tezlaydi; glikogen töplaydi va uni glyukozaga aylantiradi; yot moddalar (jumladan, dorilar)ni parçalaydi. Barça H.da umumiy funksiyaga ega bölgan genlar faol böladi. Şunday qilib, har xil H.lar örtasidagi öxşaşlik belgilari ularni bir-bi-ridan farq qiluvçi belgilarga nis-batan köproq bölib, kelib çiqişi va funksiyasiga köra öxşaş H. töqimalarni hosil qiladi (q. Töqima).

Metabolitlar va ionlar — H.dagi jarayonlarni boşqaruvçi omillar. Ular genlarga ta'sir etiş orqali fermentlar sintezini yoki bevosita fermentlarning öziga ta'sir körsa-tib, ular faolligini özgartirişi mumkin. Bunday öz-özini boşqariş mexanizmlari tufayli H.da hayot uçun muhim bölgan köp jarayonlar optimal (eng qulay) holda saqlanib turadi.

H.larning özaro ta'siri, nerv va gormonlarning H. faolligini özgarişiga olib keladigan xususiyatlari taşqaridan boşqaradigan omillarga kiradi. Bunday omillar H.ning öziga xos xususiyatlarini saqlab turiş uçun zarur. H. kulturasiga xos sun'iy şaroitda H.ning öziga hos köpgina xususiyatlari yöqoladi.

Eukariot H. mitoz orqali öz-özidan köpayadi. Odam organizmidagi H. soni 1014. Ayrim töqimalarda H. soni hayot davomida doimiy bölib qoladi; faqat kam ixtisoslaşgan H. bölinadi. Mas, odam organizmida sutka davomida 70 mlrd. ga yaqin içak epi-teliysi H.si, 2 mlrd. eritrotsit nobud bölib turadi. Bir qança töqi-malarda H. töliq ixtisoslaşgan holda H. sikliga kiradi. Bunday hollarda mitoz H. bölinmasdan xro-mosomalarning 2 hissa ortişi bilan tugaydi (q. Poliploidiya) yoki mitoz boşlanmasdan xromatidlar soni 2 hissa oşadi. Ayrim ixtisoslaşgan H. yadrosi umuman H. sikliga kirişmaydi (mas, neyronlar, skelet mus-kullari tolasi). Bunday hollarda H. hayoti organizm umrining uzoqligiga teng böladi. Odam H.si örtaça 1 — 2 kun (içak epiteliysi) yaşaydi. Barça H.larda moddalar va struktura elementlari faol yangilanib turadi. Töqimalarni hosil qiluvçi beqiyos köp sonli H.lardagi metabo-litik va boşqaruv jarayonlarining özaro boğlanganligi, ular tarkibining doimo yangilanib turişi köp hujayrali organizm organlarining nuqsonsiz işlab turişini ta'minlaydi. H.ni sitologiya fani örganadi. Yana q. Hujayra nazariyasi, Hujayra sikli.

Ad.: Zaxarov V.B..Mamatov S.G.,So-n i i V.I., Obşaya biologiya. M., 2002; Ç ye n -sov Yu.S., Obşaya sitologiya, M., 1984; Grin N., Staut U., Teylor D., Biologiya, t. 1—3. M., 1990; M avlonov O., Biologiya (Ma'lumotnoma|, T., 2003.

Kuraş Nişonboyev, Oçil Mavlonov.