Töqima
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 856–857-b. — ziyouz.com
Töqima — kelib çiqişi, tuzilişi va funksiyasiga köra öxşaş hujayralar sistemasi. Odam v a hayvonlar T. si epiteliy, biriktiruvçi, muskul va nerv T.lariga bölinadi. Epiteliy T.si odam va hayvonlar tanasini qoplab turadi, içki organlarda parda hosil qiladi, ğimoya funksiyasini; uning hosilalari, mas., jigar va me'da osti bezining serektor epiteliysi sekretor funksiyasini bajaradi. Xususiy biriktiruvçi T. va uning xreilalari (q. Krn, Limfa, Toğay, Suyak) himoya, tayanç va trofik funksiyani bajaradi. Mezenximadan rivojlanadi. Muskul töqimasi qisqariş xususiyatiga ega. Şu tufayli organizm fazoda harakat qiladi va uning organlarida qisqariş harakati sodir böladi; silliq muskul T.si mezenximadan, köndalangtarğil muskul T.si mezodermadan rivojlanadi. Nerv töqimasi ektodermadan hosil bölib, organizmning hayot faoliyatini boşqaradi, taşqi muhitdan signallar qabul qiladi va organizmning javob reaksiyasini belgilab beradi. T.ning xrsil bölişi (gistogenez) embrionning rivojlanişi jarayonida dastlabki hujayraning ixtisoslaşuvi bn boğliq. Köpinça gistogenez voyaga yetgan organizmda ham sodir böladi. T.ning regeneratsiyasç, ba'zan ösişini ta'minlaydi. Har bir organizmning öziga xos funksiyasi, odatda, bitta T. yoki bir qança ixtisoslaşgan hujayralar bn boğliq. Barça organlarda bir neça xil T. böladi. Ular birgalikda organizm funksiyasini boşqarib turadi. Funksional jihatdan nerv va muskul T.si, ayniqsa, çambarças boğlangan. Tuban köp hujayralilarda T. kuçli ixtisoslaşmagan. Bir xil tipdagi T.ning tuzilişi organizmning har xil qismida va turli darajada tuzilgan organizmlarda bir xilda bölmaydi. T. evolyutsiya davomida hujayralarning funksional ixtisoslaşuvi natijasida hosil bölgan.
Ösimliklarda T. bir xil hujayralardan iborat bölsa — oddiy (mas., kollenxima), har xil hujayralardan iborat bölsa — murakkab T. deyiladi. Ösimlikning hayoti davomida ösişini ta'minlovçi T. meristema bn boğliq. Ildiz va poyaning uçki qismidagi T. birlamçi meristema deyiladi. Poya va ildiz diametrining ösişi ikkilamçi meristema — kambiy va fellogen bn boğliq. Odatda, ösimliklarda 3 xil: qoplovçi, ötkazuvçi va asosiy T. sistemasi ajratiladi. Qoplovçi sistema birlamçi T. (epiderma, epiblema, ya'ni rizoderma, ekzo,derma)dan hamda himoya va söriş funksiyasini bajaradigan havo, ba'zan, tuproq (ildizlar) va ikkilamçi T. (himoya funksiyasini bajaradigan) peridermadan iborat bölişi mumkin. Pust deb ataladigan uçlamçi qoplovçi T. daraxtlar ildizi va poyasida sirtqi peridermaning nobud bölişi tufayli hosil böladi. Ötkazuvçi sistema 2 xil: birlamçi va ikkilamçi floema hamda birlamçi va ikkilamçi ksilemadan iborat. Asosiy sistema birlamçi parenxima töqimasi — xlorenxima, aerenxima hamda mexanik T. — kollenxima va sklerenximani uz içiga oladi. Bundan taşkari, ajratiş, şamollatiş funksiyasiga ega bölgan T. ham bor.
Odam va hayvonlar T.sini gistologiya, ösimliklar T.sini anatomiya örganadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЎҚИМА — келиб чиқиши, тузилиши ва функциясига кўра ўхшаш ҳужайралар системаси. Одам в а ҳайвонлар Т. си эпителий, бириктирувчи, мускул ва нерв Т.ларига бўлинади. Эпителий Т.си одам ва ҳайвонлар танасини қоплаб туради, ички органларда парда ҳосил қилади, ғимоя функциясини; унинг ҳосилалари, мас., жигар ва меъда ости безининг серектор эпителийси секретор функциясини бажаради. Хусусий бириктирувчи Т. ва унинг хреилалари (қ. Крн, Лимфа, Тоғай, Суяк) ҳимоя, таянч ва трофик функцияни бажаради. Мезенхимадан ривожланади. Мускул тўқимаси қисқариш хусусиятига эга. Шу туфайли организм фазода ҳаракат қилади ва унинг органларида қисқариш ҳаракати содир бўлади; силлиқ мускул Т.си мезенхимадан, кўндалангтарғил мускул Т.си мезодермадан ривожланади. Нерв тўқимаси эктодермадан ҳосил бўлиб, организмнинг ҳаёт фаолиятини бошқаради, ташқи муҳитдан сигналлар қабул қилади ва организмнинг жавоб реакциясини белгилаб беради. Т.нинг хрсил бўлиши (гистогенез) эмбрионнинг ривожланиши жараёнида дастлабки ҳужайранинг ихтисослашуви бн боғлиқ. Кўпинча гистогенез вояга етган организмда ҳам содир бўлади. Т.нинг регенерациясч, баъзан ўсишини таъминлайди. Ҳар бир организмнинг ўзига хос функцияси, одатда, битта Т. ёки бир қанча ихтисослашган ҳужайралар бн боғлиқ. Барча органларда бир неча хил Т. бўлади. Улар биргаликда организм функциясини бошқариб туради. Функционал жиҳатдан нерв ва мускул Т.си, айниқса, чамбарчас боғланган. Тубан кўп ҳужайралиларда Т. кучли ихтисослашмаган. Бир хил типдаги Т.нинг тузилиши организмнинг ҳар хил қисмида ва турли даражада тузилган организмларда бир хилда бўлмайди. Т. эволюция давомида ҳужайраларнинг функционал ихтисослашуви натижасида ҳосил бўлган.
Ўсимликларда Т. бир хил ҳужайралардан иборат бўлса — оддий (мас., колленхима), ҳар хил ҳужайралардан иборат бўлса — мураккаб Т. дейилади. Ўсимликнинг ҳаёти давомида ўсишини таъминловчи Т. меристема бн боғлиқ. Илдиз ва поянинг учки қисмидаги Т. бирламчи меристема дейилади. Поя ва илдиз диаметрининг ўсиши иккиламчи меристема — камбий ва феллоген бн боғлиқ. Одатда, ўсимликларда 3 хил: қопловчи, ўтказувчи ва асосий Т. системаси ажратилади. Қопловчи система бирламчи Т. (эпидерма, эпиблема, яъни ризодерма, экзо,дерма)дан ҳамда ҳимоя ва сўриш функциясини бажарадиган ҳаво, баъзан, тупроқ (илдизлар) ва иккиламчи Т. (ҳимоя функциясини бажарадиган) перидермадан иборат бўлиши мумкин. Пуст деб аталадиган учламчи қопловчи Т. дарахтлар илдизи ва поясида сиртқи перидерманинг нобуд бўлиши туфайли ҳосил бўлади. Ўтказувчи система 2 хил: бирламчи ва иккиламчи флоэма ҳамда бирламчи ва иккиламчи ксилемадан иборат. Асосий система бирламчи паренхима тўқимаси — хлоренхима, аэренхима ҳамда механик Т. — колленхима ва склеренхимани уз ичига олади. Бундан ташкари, ажратиш, шамоллатиш функциясига эга бўлган Т. ҳам бор.
Одам ва ҳайвонлар Т.сини гистология, ўсимликлар Т.сини анатомия ўрганади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.