Suyak

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 786–787-b. — ziyouz.com

Suyak — odam va umurtqali hayvonlar skeletining asosiy qismi. Suyak töqimasi biriktiruvçi töqimaning bir xili. S. böğimlar, boylamlar, muskullar va öziga birikkan paylar bilan birga tayançharakat apparatini hosil qiladi. S. hujayralar (osteotsitlar, osteoklastlar) va hujayralar oraliği mineral moddalardan tarkib topgan. Osteotsitlar hujayralar oraliği moddasi bilan öralgan; ösimtalar yordamida özaro tutaşgan; S. töqimasida moddalar (oqsil, suv, ion) almaşinuvini, osteoblastlar esa S.lar hosil bölişini, ularning söriliş (rezorbsiya) jarayonini ta'minlaydi. Osteoblastlar va osteoklastlarning birgalikda ta'siri S. ning ösişi va funksional zöriqişi özgarişining asosini taşkil etadi. Hujayralararo modda kollagen (ossein) tolalar va asosiy moddadan iborat, bu moddalar S.ning pişiq va mustahkam bölişini ta'minlaydi. Suya k töqimasi kollageni öziga xos polipeptidlarning köpligi bilan toğaydan farq qiladi. Asosiy modda glikoproteidlar va proteoglikanlardan taşkil topgan. Mineral komponenta apatit, sulfat va kalsiy karbonat kristallaridan iborat. S. embrional rivojlaniş davrida biriktiruvçi töqima — mezenximadan hosil böladi. Birlamçi S. içki toğay skeletning suyaklanişidan (yelka, son va b.), ikkilamçi S. teri osti tangaçalaridan (peşona, tepa va b. S.) vujudga keladi.

S. tuzilişi va şakliga köra uzun, ya'ni naysimon (son, boldir va b.), yassi, ya'ni serbar (töş va b.) va kalta (umurtqalar va b.) buladi. Naysimon S.larning urta qismi (diafiz) va ikki uçi (epifiz) bor. Diafiz ziç moddadan, epifiz va yassi hamda kalta S.lar tanasi ğovak moddadan iborat. Diafiz böşliğida va epifiz ğovak moddasi oraliğida ilik buladi. S. sirti biriktiruvçi töqimadan taşkil topgan suyak usti pardasi — periost, içki ilik böşliği tomondan xuddi şunga öxşaş endost bilan qoplangan. Diafiz 4—15 mkm kalinlikdagi plastinkalardan iborat bölib, ular orqali qon tomirlari va nervlar ötadi.

S. — kalsiy va fosfor deposi hisoblanadi. Paratgormon va kalsiotonin gormonlari kon plazmasida kalsiy mikdorini va osteoklastlarning söriliş faolligini boşkarib turadi. S. töqimasi juda faol regeneratsiya xususiyatiga ega bölib, organizmda töxtovsiz yangilanib turadi. Şu sababdan S.ning mexanik xossalari ham organizmga tuşadigan yukka mos ravişda özgarib boradi. Odam skeleti S. tarkibi umr davomida yangilanib turadi (yana q. Suyak sinişi, Suyak çiqişi, Skelet).

Q.: Skelet, Suyak sinişi, Suyak çiqişi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЯК — одам ва умуртқали ҳайвонлар скелетининг асосий қисми. Суяк тўқимаси бириктирувчи тўқиманинг бир хили. С. бўғимлар, бойламлар, мускуллар ва ўзига бириккан пайлар билан бирга таянчҳаракат аппаратини ҳосил қилади. С. ҳужайралар (остеоцитлар, остеокластлар) ва ҳужайралар оралиғи минерал моддалардан таркиб топган. Остеоцитлар ҳужайралар оралиғи моддаси билан ўралган; ўсимталар ёрдамида ўзаро туташган; С. тўқимасида моддалар (оқсил, сув, ион) алмашинувини, остеобластлар эса С.лар ҳосил бўлишини, уларнинг сўрилиш (резорбция) жараёнини таъминлайди. Остеобластлар ва остеокластларнинг биргаликда таъсири С. нинг ўсиши ва функционал зўриқиши ўзгаришининг асосини ташкил этади. Ҳужайралараро модда коллаген (оссеин) толалар ва асосий моддадан иборат, бу моддалар С.нинг пишиқ ва мустаҳкам бўлишини таъминлайди. Суя к тўқимаси коллагени ўзига хос полипептидларнинг кўплиги билан тоғайдан фарқ қилади. Асосий модда гликопротеидлар ва протеогликанлардан ташкил топган. Минерал компонента апатит, сульфат ва кальций карбонат кристалларидан иборат. С. эмбрионал ривожланиш даврида бириктирувчи тўқима — мезенхимадан ҳосил бўлади. Бирламчи С. ички тоғай скелетнинг суякланишидан (елка, сон ва б.), иккиламчи С. тери ости тангачаларидан (пешона, тепа ва б. С.) вужудга келади.

С. тузилиши ва шаклига кўра узун, яъни найсимон (сон, болдир ва б.), ясси, яъни сербар (тўш ва б.) ва калта (умуртқалар ва б.) булади. Найсимон С.ларнинг урта қисми (диафиз) ва икки учи (эпифиз) бор. Диафиз зич моддадан, эпифиз ва ясси ҳамда калта С.лар танаси ғовак моддадан иборат. Диафиз бўшлиғида ва эпифиз ғовак моддаси оралиғида илик булади. С. сирти бириктирувчи тўқимадан ташкил топган суяк усти пардаси — периост, ички илик бўшлиғи томондан худди шунга ўхшаш эндост билан қопланган. Диафиз 4—15 мкм калинликдаги пластинкалардан иборат бўлиб, улар орқали қон томирлари ва нервлар ўтади.

С. — кальций ва фосфор депоси ҳисобланади. Паратгормон ва кальциотонин гормонлари кон плазмасида кальций микдорини ва остеокластларнинг сўрилиш фаоллигини бошкариб туради. С. тўқимаси жуда фаол регенерация хусусиятига эга бўлиб, организмда тўхтовсиз янгиланиб туради. Шу сабабдан С.нинг механик хоссалари ҳам организмга тушадиган юкка мос равишда ўзгариб боради. Одам скелети С. таркиби умр давомида янгиланиб туради (яна қ. Суяк синиши, Суяк чиқиши, Скелет).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.