Skelet

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 442–443-b. — ziyouz.com

Skelet (lot. skeletos — qurib qolgan) —odam va hayvonlar organizmida tayanç va himoya funksiyasini bajaradigan qattiq töqimalar majmui. Bir qança umurtqasiz hayvonlarda çiğanoq yoki kutikuladan iborat taşki S. rivojlangan. Taşqi kutikula S. çuvalçanglar va böğimoyoqlilar uçun xos. Böğimoyoklilar kutikula Siga ohak şimilgan. Gidroid poliplar koloniyasi umumiy S. — perisark b-n qoplangan. Tropik dengizlarda keng tarkalgan madrepor korallarning ohak Si ham taşqi hisoblanadi. Içki S. ğovaktanlilarda rivojlangan bölib, ohak yoki kremniy ninalardan iborat. Ignaterililar Si teri osti biriktiruvçi töqimasida joylaşgan, ohak S. mezodermada hosil böladi. Boşoyoqli mollyuskalaroA boş miyani himoya qilib turadigan içki toğay S. mavjud. Tuban xordalilar (boş qutisizlar)ning içki Si xordadan taşkil topgan. Umurtkalilarning içki Si juda murakkab tuzilgan bölib, boş, tana, öq S. (xorda yoki umurtqa poğonasi, qovurğalar) va oyoklar Sidan iborat. Tögarak oğizlilar va toğayli baliklarning togay Si hayoti davomida saqlanib qoladi. Suyakli baliklar va quruqlikda yaşovçi umurtqali hayvonlar Si voyaga yetgan davrida, asosan, suyaklardan taşkil topadi. Toğayli baliklarda içki togay S. b-n birga plakoid tangaçalardan iborat taşqi S. ham böladi. Suyakli baliklar va quruk^likda yaşovçi umurtqalilar tanasining oddingi kismi va boşidagi tangaçalar boş qutisi (kalla suyagi) va yelka kamari suyaklari b-n birikib ketadi. Tangaçalar qoldiği oyoqsiz amfibiyalar tanasida va qorin qovurğalar şaklida gatteriyalar va timsohlarda saqlanib qoladi. Quruqlikda yaşovçi umurtqalilarda suyak tangaçalar, ya'ni plastinkalar ikkilamçi holda timsohlar va ayrim kaltakesaklarda paydo böladi; toşbakalar va sovutlilarda esa taşqi suyak sovut hosil bölgan. Toşbaqalar sovuti (kosasi) umurtqa poğonasi va qovurğalar b-n qöşilib ketadi. S. suyaklari va toğaylar özaro harakatçan, yarim harakatçan va harakatsiz birikişi mumkin.

Barça umurtqalilar Si umumiy tartibda tuzilgan. Pekin yaşaş muhiti şaroiti S. tuzilişining özgarişiga olib keladi. Muhit şaroiti, ayniqsa, harakat organlari Sning tuzilişiga köproq ta'sir qiladi. Çunki yuriş, yuguriş, sakraş, örmalaş, suziş, uçiş kabi harakatlar Sning har xil tuzilişi b-n boğliq. Turli xil harakatlanişga moslaniş ta'sirida harakatlaniş organlari S.dagi ayrim suyaklar kuçli, boşqalari esa kuçeiz rivojlanişi, ayrim suyaklar boşqalari b-n qöşilib ketişi, ba'zan aksinça, suyaklar soni köpayib ketişi (mas, tovonkaft suyaklari) mumkin.

Ayrim hollarda harakat organlari butunlay yöqolib ketadi (oyoqsiz suvda va quruqlikda yaşovçilar, ilonlar, ayrim kaltakesaklar).

Odam Si 200 dan ortiq suyakdan iborat bölib, tuzilişi odamsimon maymunlarnikiga öxşaydi. Odam Si odamsimon maymunlar Sidan kalla suyagi hajmining katta bölişi, oyoq va qöllar, umurtqa poğonasi, çanoq suyagining boşqaça tuzilganligi b-n farq qiladi. Bunday farqtik yuriş va miya hajmining katta bölişi b-n boğliq. Erkaklar S.i oyoq va qöl suyaklarining nisbatan yirikligi, çanoq suyaklari orasidagi teşik kiçikligi, kökrak qafasining kengroq bölişi b-n xotin-qizlar S.idan farq qiladi (q. Odam, Kalla suyagi, Umurtqa poğonasi).

Sohib Rustamov.

Q.: Kalla suyagi, Odam, Umurtqa poğonasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СКЕЛЕТ (лот. skeletos — қуриб қолган) —одам ва ҳайвонлар организмида таянч ва ҳимоя функциясини бажарадиган қаттиқ тўқималар мажмуи. Бир қанча умуртқасиз ҳайвонларда чиғаноқ ёки кутикуладан иборат ташки С. ривожланган. Ташқи кутикула С. чувалчанглар ва бўғимоёқлилар учун хос. Бўғимоёклилар кутикула Сига оҳак шимилган. Гидроид полиплар колонияси умумий С. — перисарк б-н қопланган. Тропик денгизларда кенг таркалган мадрепор коралларнинг оҳак Си ҳам ташқи ҳисобланади. Ички С. ғовактанлиларда ривожланган бўлиб, оҳак ёки кремний ниналардан иборат. Игнатерилилар Си тери ости бириктирувчи тўқимасида жойлашган, оҳак С. мезодермада ҳосил бўлади. Бошоёқли моллюскалароА бош мияни ҳимоя қилиб турадиган ички тоғай С. мавжуд. Тубан хордалилар (бош қутисизлар)нинг ички Си хордадан ташкил топган. Умурткалиларнинг ички Си жуда мураккаб тузилган бўлиб, бош, тана, ўқ С. (хорда ёки умуртқа поғонаси, қовурғалар) ва оёклар Сидан иборат. Тўгарак оғизлилар ва тоғайли баликларнинг тогай Си ҳаёти давомида сақланиб қолади. Суякли баликлар ва қуруқликда яшовчи умуртқали ҳайвонлар Си вояга етган даврида, асосан, суяклардан ташкил топади. Тоғайли баликларда ички тогай С. б-н бирга плакоид тангачалардан иборат ташқи С. ҳам бўлади. Суякли баликлар ва қурук^ликда яшовчи умуртқалилар танасининг оддинги кисми ва бошидаги тангачалар бош қутиси (калла суяги) ва елка камари суяклари б-н бирикиб кетади. Тангачалар қолдиғи оёқсиз амфибиялар танасида ва қорин қовурғалар шаклида гаттериялар ва тимсоҳларда сақланиб қолади. Қуруқликда яшовчи умуртқалиларда суяк тангачалар, яъни пластинкалар иккиламчи ҳолда тимсоҳлар ва айрим калтакесакларда пайдо бўлади; тошбакалар ва совутлиларда эса ташқи суяк совут ҳосил бўлган. Тошбақалар совути (косаси) умуртқа поғонаси ва қовурғалар б-н қўшилиб кетади. С. суяклари ва тоғайлар ўзаро ҳаракатчан, ярим ҳаракатчан ва ҳаракатсиз бирикиши мумкин.

Барча умуртқалилар Си умумий тартибда тузилган. Пекин яшаш муҳити шароити С. тузилишининг ўзгаришига олиб келади. Муҳит шароити, айниқса, ҳаракат органлари Снинг тузилишига кўпроқ таъсир қилади. Чунки юриш, югуриш, сакраш, ўрмалаш, сузиш, учиш каби ҳаракатлар Снинг ҳар хил тузилиши б-н боғлиқ. Турли хил ҳаракатланишга мосланиш таъсирида ҳаракатланиш органлари С.даги айрим суяклар кучли, бошқалари эса кучеиз ривожланиши, айрим суяклар бошқалари б-н қўшилиб кетиши, баъзан аксинча, суяклар сони кўпайиб кетиши (мас, товонкафт суяклари) мумкин.

Айрим ҳолларда ҳаракат органлари бутунлай йўқолиб кетади (оёқсиз сувда ва қуруқликда яшовчилар, илонлар, айрим калтакесаклар).

Одам Си 200 дан ортиқ суякдан иборат бўлиб, тузилиши одамсимон маймунларникига ўхшайди. Одам Си одамсимон маймунлар Сидан калла суяги ҳажмининг катта бўлиши, оёқ ва қўллар, умуртқа поғонаси, чаноқ суягининг бошқача тузилганлиги б-н фарқ қилади. Бундай фарқтик юриш ва мия ҳажмининг катта бўлиши б-н боғлиқ. Эркаклар С.и оёқ ва қўл суякларининг нисбатан йириклиги, чаноқ суяклари орасидаги тешик кичиклиги, кўкрак қафасининг кенгроқ бўлиши б-н хотин-қизлар С.идан фарқ қилади (қ. Одам, Калла суяги, Умуртқа поғонаси).

Соҳиб Рустамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.