Umurtqa poğonasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Umurtqa poğonasi - odam va umurtqali hayvonlar skeletinint asosiy qismi. Ontogenezpa toğayli yoki suyakli umurtqa tanasi rivojlanib, embriondagi xordaning dastlab bir oz qismi, keyinçalik hammasini egallagan. Tögarak oğizliyaar, ikki xil nafas oluvçilar, yaxlit boşlilar, osyotrsimonlarning voyaga yetgan individlarida U. p. yöq, juft yoylar esa yaxşi rivojlangan xordaga joylaşgan. Suvdagi umurtqali hayvonlarning quruqlikda yaşaşga ötişi U.p.ning tayanç rolini oşirdi. U.p. orqa miyans ham ta'sirlardan himoya kiladi.
U.p. ahamiyatiga köra qator qismlarga bölinadi. Balikdar U.p. qovurğali tana va dum, qurukliqsagi umurtqali hayvonlarniki böyin, kökrak, bel (ba'zi guruh vakillarida yöq), dumğaza va dum qismlaridan iborat. Boşni atrofga harakatlantiriş zarurati böyin qismining paydo bölişiga olib kelgan. Amfibiyalarda bitta, sudralib yuruvçilarda 4—9 (ba'zilarida köp), quşlarda 11—25, sut emizuvçilarda 7—10 ta böyin umurtqasi bor. U.p.ning kökrak qismida qovurğalar bölib, köpçiligi töş suyagi b-n birikib kökrak qafasinn (amfibiyalarda yöq) hosil qiladi. Bel qismda (amfibiyalar va sudralib yuruvçilarda yöq) rudimentar qovurğalar mavjud. Dumğaza umurtqalari (amfibiyalarda bitta, sudralib yuruvçilarda 2, sut emizuvçilarda 1 —10 ta va h.k.) çanoq suyagi b-n körinişi özgargan qovurğalar yordamida tutaşgan.
Odamda U.p. böyin, kökrak, bel, dumgaza va dum suyaklari — umurtqalarning ustmaust qöşiluvidan taşkil topadi. U.p. şu umurtqa tanalarining orasida joylaşgan toğay disklar hisobiga uzayadi. Umurtkalar birbiriga ulanib borişi natijasida umurtqa kanali hosil bölib, unda orqa miya yotadi. Odam U.p. kişining tik yurişiga moslaşgan bölib, pastga qarab kengayib boradi. U.p.ning böyin, bel, kökrak va dumgaza qismlarida fiziologik bukilmalar bor. Böyin va bel qismidagi bukilmalar lordoz (fiziologik lordoz), kökrak va dumğaza qismidagi bukilmalar kifoz (fiziologik kifoz) deb ataladi. Böyin va bel qismlari oldinga, kökrak va dumgaza qismlari orqaga qarab bukilgan böladi. Bu bukilmalar bola boşini mustaqil kötarib turişi, ötira boşlaşi va tik yurişidan boşlab şakllanadi.
U.p.ning böyin va bel qismi köp, kökrak qismi kam harakatlanadi. Kişining qaddiqomati U.p. boylamlari, muskullarining holatiga boğliq.
U.p. umurtqa kanalida yotgan orqa miyani ezilişdan, çözilişdan saqlaydi, gavdani tik tutadi, kökrak, qorin va çanoq böşliqlarini hosil qiliş va b.da iştirok etadi.
U.p. kasalliklaridan köpinça umurtqa poğonasining tuğma anomaliyasi, orttirilgan kasalliklari, şikastlanişi va b. uçraydi. Tuğma nuqsonlardan köproq 2 yoki 3 umurtqaning özaro birikib ketişi, ortiqça umurtqalar borligi va h.k. kuzatiladi. Bu xil nuqsonli U.p.da köpinça oğriq sezilmaydi. Orttirilgan kasalliklariga, asosan, ostexondroz, U.p. deformatsiyalari (q. Umurtqa poğonasining qiyişyişi, Skolioz), yalliğlaniş kasalliklari (q. Spondilit), U.p. boylamlarining uzilişi yoki çözilişi, umurtqalarning çiqib ketişi va b. kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УМУРТҚА ПОҒОНАСИ - одам ва умуртқали ҳайвонлар скелетининт асосий қисми. Онтогенезпа тоғайли ёки суякли умуртқа танаси ривожланиб, эмбриондаги хорданинг дастлаб бир оз қисми, кейинчалик ҳаммасини эгаллаган. Тўгарак оғизлияар, икки хил нафас олувчилар, яхлит бошлилар, осётрсимонларнинг вояга етган индивидларида У. п. йўқ, жуфт ёйлар эса яхши ривожланган хордага жойлашган. Сувдаги умуртқали ҳайвонларнинг қуруқликда яшашга ўтиши У.п.нинг таянч ролини оширди. У.п. орқа миянц ҳам таъсирлардан ҳимоя килади.
У.п. аҳамиятига кўра қатор қисмларга бўлинади. Баликдар У.п. қовурғали тана ва дум, қуруклиқцаги умуртқали ҳайвонларники бўйин, кўкрак, бел (баъзи гуруҳ вакилларида йўқ), думғаза ва дум қисмларидан иборат. Бошни атрофга ҳаракатлантириш зарурати бўйин қисмининг пайдо бўлишига олиб келган. Амфибияларда битта, судралиб юрувчиларда 4—9 (баъзиларида кўп), қушларда 11—25, сут эмизувчиларда 7—10 та бўйин умуртқаси бор. У.п.нинг кўкрак қисмида қовурғалар бўлиб, кўпчилиги тўш суяги б-н бирикиб кўкрак қафасинн (амфибияларда йўқ) ҳосил қилади. Бел қисмда (амфибиялар ва судралиб юрувчиларда йўқ) рудиментар қовурғалар мавжуд. Думғаза умуртқалари (амфибияларда битта, судралиб юрувчиларда 2, сут эмизувчиларда 1 —10 та ва ҳ.к.) чаноқ суяги б-н кўриниши ўзгарган қовурғалар ёрдамида туташган.
Одамда У.п. бўйин, кўкрак, бел, думгаза ва дум суяклари — умуртқаларнинг устмауст қўшилувидан ташкил топади. У.п. шу умуртқа таналарининг орасида жойлашган тоғай дисклар ҳисобига узаяди. Умурткалар бирбирига уланиб бориши натижасида умуртқа канали ҳосил бўлиб, унда орқа мия ётади. Одам У.п. кишининг тик юришига мослашган бўлиб, пастга қараб кенгайиб боради. У.п.нинг бўйин, бел, кўкрак ва думгаза қисмларида физиологик букилмалар бор. Бўйин ва бел қисмидаги букилмалар лордоз (физиологик лордоз), кўкрак ва думғаза қисмидаги букилмалар кифоз (физиологик кифоз) деб аталади. Бўйин ва бел қисмлари олдинга, кўкрак ва думгаза қисмлари орқага қараб букилган бўлади. Бу букилмалар бола бошини мустақил кўтариб туриши, ўтира бошлаши ва тик юришидан бошлаб шаклланади.
У.п.нинг бўйин ва бел қисми кўп, кўкрак қисми кам ҳаракатланади. Кишининг қаддиқомати У.п. бойламлари, мускулларининг ҳолатига боғлиқ.
У.п. умуртқа каналида ётган орқа мияни эзилишдан, чўзилишдан сақлайди, гавдани тик тутади, кўкрак, қорин ва чаноқ бўшлиқларини ҳосил қилиш ва б.да иштирок этади.
У.п. касалликларидан кўпинча умуртқа поғонасининг туғма аномалияси, орттирилган касалликлари, шикастланиши ва б. учрайди. Туғма нуқсонлардан кўпроқ 2 ёки 3 умуртқанинг ўзаро бирикиб кетиши, ортиқча умуртқалар борлиги ва ҳ.к. кузатилади. Бу хил нуқсонли У.п.да кўпинча оғриқ сезилмайди. Орттирилган касалликларига, асосан, остехондроз, У.п. деформациялари (қ. Умуртқа поғонасининг қийишйиши, Сколиоз), яллиғланиш касалликлари (қ. Спондилит), У.п. бойламларининг узилиши ёки чўзилиши, умуртқаларнинг чиқиб кетиши ва б. киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.