Umurtqa poğonasi

Umurtqa poğonasi — odam va umurtqali hayvonlar skeletining asosiy tayanç qismi; bir-biriga ulangan umurtqalardan tuzilgan, içidagi kanalda orqa miya joylaşgan ustun. Inglizça Vikipediyaga köra, aynan umurtqa poğonasi umurtqalilarni boşqa hayvonlardan ajratib turuvçi belgi bölib, bunday tuzilişga ega 50 mingga yaqin hayvon turi ma'lum.12

Rusça Vikipediyaga köra, har bir umurtqa tana va yoydan iborat; ular orasida umurtqa teşigi qoladi, teşiklar birlaşib umurtqa kanalini hosil qiladi. Umurtqadan qirrali, köndalang va böğim östiqlari çiqadi: ular umurtqalarni özaro boğlaydi va muskullar birikişi uçun xizmat qiladi. Yuksak umurtqalilarda umurtqa tanalari orasida toğay disklar joylaşgan; ular zarbani yumşatadi va poğonaga harakatçanlik beradi.

ÖzME'ga köra, embrionda dastlab xorda bölib, ontogenez davomida uning örnini asta-sekin toğay yoki suyak umurtqalar egallaydi. Toğarak oğizlilar, ikki xil nafas oluvçilar va osyotrsimonlarning voyaga yetgan vakillarida haqiqiy umurtqa poğonasi bölmaydi, xorda saqlanib qoladi. Hayvonlarning suvdan quruqlikka çiqişi poğonaning tayanç vazifasini kuçaytirgan.

Baliqlarda poğona tana va dum qismlariga bölinadi. Quruqlikdagi umurtqalilarda böyin, kökrak, bel, dumğaza va dum qismlari ajraladi. ÖzME'ga köra, böyin umurtqalari soni amfibiyalarda bitta, quşlarda 11 dan 25 gaça, sut emizuvçilarda odatda yettita. Rusça Vikipediyaga köra, umurtqalar soni amfibiyalarda yettitadan ikki yuztagaça, ilonlarda esa 435 tagaça yetişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, odamda odatda 33 ta umurtqa bor: 7 ta böyin, 12 ta kökrak va 5 ta bel umurtqasi harakatçan, pastki 9 tasi esa katta yoşda birikib, dumğaza (5 ta) va dum suyagini (4 ta) hosil qiladi. Umurtqalar umumiy soni 32 dan 35 gaça özgarib turadi. Poğona pastga qarab yöğonlaşib boradi, bu tik yurişga moslaşuv natijasidir.

ÖzME'ga köra, odam umurtqa poğonasi tekis emas: böyin va bel qismlari oldinga (fiziologik lordoz), kökrak va dumğaza qismlari orqaga (fiziologik kifoz) egilgan. Bu egilmalar bola boşini tuta boşlaganda, ötirişni va yurişni örganganda asta-sekin şakllanadi. Böyin va bel qismlari eng harakatçan, kökrak qismi kam harakatlanadi. Poğona orqa miyani ezilişdan saqlaydi, gavdani tik tutadi, kökrak, qorin va çanoq böşliqlarining devorini hosil qilişda qatnaşadi.

ÖzME tuğma nuqsonlar (umurtqalarning birikib ketişi, ortiqça umurtqa) va orttirilgan kasalliklarni ajratadi; orttirilganlarga osteoxondroz, skolioz kabi qiyşayişlar, spondilit, boylamlarning uzilişi va umurtqalarning çiqişi kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, eng ma'lum kasalliklar qatorida kifoz, skolioz, ankilozlovçi spondilit va disklarning yemirilişi bor, umurtqa poğonasidagi eng köp uçraydigan tuğma nuqson esa orqa miya çurrasidir (spina bifida).