Hujayra

Hujayra (lotinça cellula — «katakça») — barça tirik organizmlarning tuzilişi va hayot faoliyatining elementar birligi; öz moddalar almaşinuviga ega, mustaqil yaşay oladigan, köpaya va rivojlana oladigan eng kiçik tirik tizim. Hujayralar alohida organizm sifatida yaşayişi (bakteriyalar, bir hujayrali hayvonlar, ayrim suvötlar va zamburuğlar) yoki köp hujayrali organizmlar töqimalari tarkibiga kirişi mumkin. Hujayrani Sitologiya fani örganadi; rusça Vikipediyaga köra, viruslar hujayrasiz hayot şakllari deb qaraladi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, hujayrani birinçi bölib ingliz olimi Robert Guk 1665-yilda körgan: u takomillaştirilgan mikroskop orqali pöstloq (probka) kesimini kuzatib, uning asalari uyasiga öxşaş kiçik kataklardan iboratligini aniqlagan va ularni «cell» deb atagan. Keyinroq Marçello Malpigi va Neemiya Gryu ösimliklarning hujayraviy tuzilişini tasdiqlagan, Antoni van Levenguk esa tomçi suvdagi mikroorganizmlarni hamda eritrotsit va spermatozoidlarni kuzatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hujayra nazariyasi Mattias Şleyden (1838) va Teodor Şvann (1839) işlarida şakllangan: barça organizmlar bir yoki köp hujayradan iborat, hujayra — tuzilma va funksiyaning asosiy birligi, har bir hujayra avvalgi hujayradan kelib çiqadi.

Barça hujayralar yarim ötkazuvçan membrana bilan örab olingan sitoplazmadan va irsiy materialdan iborat. Irsiy apparatning joylaşişiga köra ikki katta guruh ajratiladi. Prokariotlarda (bakteriyalar va arxeylar) alohida yadro yöq, DNK sitoplazmadagi nukleoid sohasida turadi. Eukariotlarda esa irsiy material membrana bilan ajratilgan yadroda saqlanadi.

ÖzME'ga köra, hujayraning turli vazifalarini ixtisoslaşgan içki tuzilmalar — organoidlar bajaradi. Universal organoidlarga yadrodagi xromosomalar, sitoplazmadagi ribosomalar, mitoxondriyalar, endoplazmatik tör, Golji kompleksi va lizosomalar kiradi. Har bir organoid öz vazifasiga ega: masalan, eukariotlarda nafas oliş jarayoni mitoxondriya membranalarida, oqsil sintezi esa ribosomalarda keçadi. Fermentlarning hujayra tuzilmalarida muayyan tartibda joylaşuvi kimyoviy reaksiyalarning ketma-ket va tez borişini ta'minlaydi.

Ösimlik hujayrasi membrana ustidan qattiq qobiq bilan qoplangan; qöşni hujayralar qobiqdagi mayda teşikçalar orqali özaro boğlanadi. Ösişdan töxtagan hujayralar qobiğiga lignin kabi moddalar şimilib, yoğoçning pişiqligini ta'minlaydi. Ösimlik hujayrasida yirik markaziy vakuola va plastidalar bor.

ÖzME'ga köra, hujayralar ölçami ayrim bakteriyalardagi 0,1–0,25 mikrometrdan tuyaquş tuxumidagi 155 millimetrgaça boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, köpçilik prokariotlar 0,1–5 mikrometr kattalikda, eukariot hujayra esa diametri böyiça odatdagi prokariotdan 2–100 marta katta; ma'lum eng yirik bakteriya Thiomargarita magnifica örtaça 1 santimetr uzunlikka yetadi. ÖzME odam organizmidagi hujayralar sonini 10¹⁴ ga yaqin deb körsatadi; bu raqam zamonaviy manbalarda turliça baholanadi.

Bir organizmning barça hujayralari bir xil genomga ega; ular örtasidagi farq genlar faolligining turliça bölişidan kelib çiqadi. ÖzME'ga köra, nerv hujayralari qözğaluvçanlikka, muskul hujayralari qisqarişga, bez hujayralari esa fermentlar va gormonlar işlab çiqarişga ixtisoslaşgan. Jigar hujayrasi kabi köp hujayralar bir neça vazifani bajaradi. Kelib çiqişi va vazifasi öxşaş hujayralar töqimalarni hosil qiladi.

Eukariot hujayralar asosan mitoz yöli bilan bölinib köpayadi, jinsiy hujayralar esa meyoz natijasida hosil böladi. ÖzME'ga köra, odam organizmida bir sutkada içak epiteliysining taxminan 70 milliard hujayrasi va 2 milliardga yaqin eritrotsit almaşinib turadi, neyronlar va skelet muskul tolalari esa umuman bölinmaydi.

Barça hujayralar tuzilişi va metabolizmidagi umumiylik ularning yagona kelib çiqişidan dalolat beradi. Simbiogenez nazariyasiga köra, mitoxondriyalar va xloroplastlar qadimda xöjayin hujayra içiga kirib qolgan prokariotlardan kelib çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, hujayralar Yerda taxminan törti milliard yil avval paydo bölgan.