Mitoz

Mitoz (yun. mitos — ip), kariokinez — eukariot hujayralarning bölinib köpayiş usuli. M.dan oldin hujayra bölinişga tayyorgarlik davri (interfaza)ni ötadi. Interfazada DNK, oqsil, ATF sintez böladi. Natijada xromosomalardagi DNK miqdori ikki hissa ortadi (q. Xromosomalar). Bu jarayon replikatsiya deyiladi. M. 4 faza: profaza, metafaza, anafaza, telofazadan iborat. Profazada xromosomalar spirallaşib, yiriklaşa boşlaydi; yadro membranasi va yadroça yemirilib, xromosomalar sitoplazmaga tarkalib ketadi. Profaza oxirida sentrosomalar hujayra qutblariga joylaşib oladi; ular örtasida mikronayçalardan iborat axromatin ipçalar paydo bölib, böliniş duki hosil böladi. Metafazada xromosomalarning spirallaşib yöğonlaşuvi davom etadi. Metafaza oxirida xromosomalar hujayra markazida böliniş öqi ekvatorida joylaşib oladi. Bu fazada har bir xromosoma 2 ta xromatildan iborat bölib, ular sentromerasi orqali özaro birikkan, xromatidlar esa böliniş duki iplariga ilaşgan böladi. Anafazada xromatidlar örtasidagi boğlaniş uzilib, har bir xromosoma 2 ta mustaqil xromatidga ajraladi. Axromatin ipçalarning qisqarişi tufayli xromosomalar qarama-qarşi qutblarga tarqala boşlaydi. Telofazada xromosomalar kugblarga joylaşadi; spirali yoyilib ular yana uzun ipçalar — xromatidlar şakliga kiradi va yoruğlik mikroskopda körinmaydigan bölib qoladi; yadroça qayta tiklanadi; yadro membranasi hosil böladi. Sitoplazma örtasida botiqlik paydo bölib, çuqurlaşa borişi va hujayraning teng ikkiga bölinişi b-n telofaza tugallanib, yana qaytadan interfaza boşlanadi.

M.da sodir böladigan jarayenlar nerv sistemasi hamda buyrak usti bezi, gipofiz, qalqonsimon bez, jinsiy bezlar va b. sekretsiya bezlari işlab çiqaradigan gormonlar orqali neyrogumoral sistema tomonidan boşqariladi. M.ning keça-kunduzlik maromi muhitdagi keçakuiduz davomida sodir bölib turadigan özgarişlar va organizmlar aktivligi b-n boğliq. M.ning davomiyligiga hujayraning ölçami, yadroning ploidligi, atrof muhit şaroiti (xususan, harorat) ta'sir qiladi. M hayvon hujayralarida 30—60 min., ösimlik hujayralarida 2—3 soat davom etadi. M.ning biologik ahamiyati bölinişga kirişgan dastlabki ona hujayra xromosomalarining bölinişdan keyin xrsil böladigan ikkita yangi qiz hujayralar örtasida teng taqsimlanişidan va bitta hujayra bölinib, unga aynan öxşaş ikkita hujayraning vujudga kelişidan iborat. M.daorganizmning ösişi va rivojlanişi, şikastlangan hujayralarning tiklanişi, ölgan hujayralar örniga yangi hujayralar hosil bölişi ta'minlanadi. Ba'zan M. tugallanmay qolişi tufayli köp yadroli — poliploid hujayralar paydo böladi yoki politen xromosomalar vujudga keladi (yana q. Meyoz, Amitoz, Endomitoz).