Mitoz

Mitoz (yunonça mitos — «ip»), kariokinez — eukariot hujayralarning bölinib köpayişining asosiy usuli; bunda oldindan ikki hissa ortgan xromosomalar ikkita qiz yadroga teng taqsimlanadi va ona hujayra bilan genetik jihatdan bir xil ikki hujayra hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, «mitoz» atamasini 1882-yilda nemis olimi Valter Flemming kiritgan, «kariokinez» atamasi esa 1878-yilda Şlayxer tomonidan taklif qilingan.12

Mitozdan oldin hujayra bölinişga tayyorgarlik davri — interfazani ötadi. ÖzME'ga köra, bu davrda DNK, oqsillar va ATF sintezlanadi, xromosomalardagi DNK miqdori ikki baravar ortadi; bu jarayon replikatsiya deyiladi. Natijada har bir xromosoma sentromera orqali birikkan ikkita bir xil xromatiddan iborat böladi.

ÖzME mitozni törtta fazaga ajratadi; rusça va inglizça Vikipediyada ular orasida prometafaza ham alohida ajratiladi.

• Profaza — xromosomalar spirallaşib qisqaradi va yöğonlaşadi, yadro membranasi va yadroça yemiriladi. Sentrosomalar hujayra qutblariga ketadi va ular örtasida mikronayçalardan iborat böliniş duki hosil böladi.
• Metafaza — xromosomalar hujayraning ekvator tekisligida joylaşadi, ularning xromatidlari böliniş duki iplariga birikadi.
• Anafaza — xromatidlar örtasidagi boğlaniş uziladi va ular duk iplarining qisqarişi tufayli qarama-qarşi qutblarga tarqaladi.
• Telofaza — xromosomalar qutblarda yoyilib, yana ingiçka iplar şakliga qaytadi, yadroça va yadro membranasi qayta hosil böladi.

Söngra sitoplazma bölinadi (sitokinez): hayvon hujayralarida hujayra örtasida botiqlik paydo bölib çuqurlaşadi, ösimlik hujayralarida esa ikki yadro örtasida hujayra plastinkasi hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim hollarda sitokinez röy bermaydi va köp yadroli hujayralar paydo böladi.

ÖzME'ga köra, mitoz hayvon hujayralarida 30–60 daqiqa, ösimlik hujayralarida 2–3 soat davom etadi; uning davomiyligiga hujayra ölçami, yadro ploidligi va harorat ta'sir qiladi. Köp hujayrali organizmlarda mitoz nerv va gormonal (neyrogumoral) boşqaruvda böladi. Rusça Vikipediyaga köra, odam tanasida 70 yil davomida jami 10¹⁴ ga yaqin hujayra bölinişi sodir böladi.

Mitozning asosiy ahamiyati — xromosomalarning qiz hujayralar örtasida aniq teng taqsimlanişi va hujayra avlodlarida irsiy barqarorlikning saqlanişi. Mitoz orqali organizm ösadi, şikastlangan töqimalar tiklanadi va nobud bölgan hujayralar örni toladi. Prokariot hujayralar mitoz bilan emas, oddiy ikkiga böliniş yöli bilan köpayadi. ÖzME'ga köra, mitoz tugallanmay qolganda poliploid yoki politen xromosomali hujayralar vujudga kelişi mumkin. Jinsiy hujayralar hosil bölişidagi böliniş — meyoz mitozdan xromosomalar sonining ikki baravar kamayişi bilan farq qiladi. Mitozni Sitologiya va Genetika örganadi.