GENETIKA (yun. genezis — kelib çiqiş, paydo böliş) — barça tirik organizmlarga xos bölgan irsiyat va özgaruvçanlikni hamda ularni boşqariş metodlarini örganadigan fan. G.ning asosiy vazifasi irsiyatning moddiy asoslari hisoblanadigan xromosoma, genlar va nuklein kislotalar (DNK, RNK) tuzilişi hamda funksiyalarini tadqiq qiliş orqali organizmlar belgi va xususiyatlarining rivojlanişi va kelgusi avlodlarga ötişini oçib berişdan iborat. Har xil fizik va kimyoviy omillar ta'sirida organizmlarda irsiy özgaruvçanlikning paydo bölişi va uning organizmlar evolyutsiyasidagi ahamiyatini tadqiq qiliş ham G.ning vazifalari qatoriga kiradi. Madaniy ösimliklarning serhosil navlari, hayvonlar va mikroorganizmlarning mahsuldor zotlari va ştammlarini yaratiş; irsiy kasalliklarning paydo böliş sabablarini örganiş asosida ularning oldini oliş va davolaş usullarini işlab çiqiş; ekologik muhitning irsiyatga salbiy ta'sir etuvçi omillarini örgaiib, genofondni saqlab qolişni genetik jihatdan asoslab beriş G. tadqiqotlarining amaliy muammolarini ifodalaydi. G.ning mustaqil fan sifatida şakllanişida çex olimi G. Mendel tomonidan 1865 y.da irsiyat qonunlarining oçilişi katta ahamiyatga ega böldi. Nöxat ustida olib borgan tajribalari asosida G. Mendel G.ning asosiy metoda hisoblangan duragaylaş orqali irsiyatni örganiş metodiga asos soldi. U organizmlar belgi va xususiyatlarini kelgusi avlodga berişi irsiyat omillari (hoz. tuşunçaga köra genlar) b-n boğliqligini ta'kidlaydi. Mendel oçgan qonunlar uzoq vaqt e'tibordan çetda qoldi. Faqat 1900 y.da de-Friz (Gollandiya), K. Korrens (Germaniya) va E. Çermak (Avstriya) tadqiqotlari tufayli bu krnunlar qayta kaşf qilinib, Mendel nom i b-n ataladigan böldi. Şu sababdan 1900 y. G.ning mustaqil fan sifatida taşkil topgan yili hisoblanadi. Biroq G. termini 1906 y. ingliz olimi U. Betsonning taklifi b-n berildi. G.ning keyingi rivojlanişi natijasida Mendel kaşf etgan qonunlarning universalligi uni barça organizmlarga, jumladan odamga ham taalluqli ekanligi isbot qilindi. Keyinçalik organizmdagi aksariyat belgilarning irsiylanişida ikki va undan ortiq genlar iştirok etişi b-n boğliq bölgan komplementarlik, epistaz, polimeriya, pleyotropiya hodisalari hamda belgilar irsiylanişida allel bulmagan genlarning murakkab uzaro ta'siridan iborat kombinirlangan tip kaşf etildi. G.ning Mendel asos solgan uşbu yönalişi hoz. davrda yanada tez rivojlanmoqda. Bu yönaliş klassik genetika, ya'ni mendelizm deb ataladi. Mendel yaratgan irsiyat qonunlarini isbotlaşda sitologiya fani erişgan yutuqlar ham katta ahamiyatga ega. Sitologik tadqiqotlar tufayli irsiyatning moddiy asosi hisoblangan xromosomalar mavjudligi, ular soni har bir turning barça individlari uçun bir xil bölişi aniqlandi. G. tarixida amerikalik genetik T. X. Morgan (1911) va uning xodimlari (K. Brijes, A. Stertevant va G. Meller) tomonidan asoslab berilgan irsiyatning xromosoma nazariyasi alohida örin tutadi. Bu nazariyaning oçilişida Morgan va xodimlarining jins genetikasi va belgilarning jins b-n boğliq holda hamda ularning birikkan holda irsiylanişini örganiş natijalari katta ahamiyat kasb etdi. Mazkur nazariyaga binoan organizmlar belgi va xususiyatlarining irsiylanişi irsiyat birligi — genlar orqali amalga oşadi; genlar xromosomalarda köp miqdorda hamda tegişli tarkibda çiziq-çiziq bölib joylaşadi. Bitta xromosomada joylaşgan genlar birgalikda irsiylanadi va ular birikkan genlar deb ataladi. Irsiylanişning bu xili birikkan holda irsiylaniş deyiladi. Birikkan genlarning irsiylanişi Mendelning uçinçi qonuniga mos kelmaydi. Bitta xromosomada joylaşgan genlarning birikkan holda irsiylanişi haqidagi Morgan kaşf etgan qonuniyat G.ning törtinçi fundamental qonuni hisoblanadi. Biroq birikkan holda irsiylaniş mutlaq bölmasdan, bir qança hollarda avlodda ota-ona belgilariga nisbatan ajraliş röy beradi. Bu hodisa gomologik xromosomalarning çalkaşuvi (krossingover), ya'ni ikkita xromosoma ayrim qismlarining özaro örin almaşinişi natijasida sodir böladi. Bu sohadagi i. t.lar tufayli xromosomalarda genlarning joylaşiş tartiblari aniqlandi, ya'ni xromosomalarning genetik xaritalari tuzildi. Morgan va xodimlarining tadqiqotlari G.ning bir tarmoği bölgan sitogenetikaning paydo bölişiga asos soldi. Genlarning tuzilişi va faoliyatining molekulyar asoslarini kimyoviy, fizik, kibernetik metodlar va matematik modellaştiriş orqali tadqiq qiliş molekulyar G.ning rivojlanişiga olib keldi. Molekulyar G. sohasida erişilgan muvaffaqiyatlar DNK kodining kaşf etilişi (J. Uotson, F. Krik, 1953); oqsil molekulalari tarkibiga kiruvçi aminokislotalarning biosintez jarayonida oqsil hosil bölişidagi iştirokini ta'min etuvçi irsiy axborot (kod) birligi bölgan nukleotidlar tripletining aniqlanişi (M. Nirenberg, G. Mattey, S. Oçoa va F. Krik, 1961—62); genning molekulyar-genetik ta'rifi izohlanişi (Bidl, Tatum); lab. şaroitida DNK molekulasining sun'iy sintez kilinişi (A. Kornberg, 1958); gen funksiyasi, ya'ni oqsil sintez qilinişi regulyatsiyasi molekulyar mexanizmining oçib berilişi (F. Jakob, J. Mono, 1961-62) b-n boğliq. Bu sohada nazariy tadqiqotlarning rivojlanişi natijasida G.ning amaliy sohasi — gen injeneriyasi va biotexnologiya paydo böldi. Irsiyatning mutatsiya nazariyasi kaşf etilişi (de-Friz, 1903) G. tarixidagi muhim voqealardan biri böldi. Bu nazariyaga binoan kuçli ta'sir etuvçi omillar (mutagenlar) ta'sirida organizmlarning genlari tubdan özgarib, yangi turğun xolatda nasldan-naslga beriladigan özgaruvçanlik paydo böladi. Bu jarayon mutagenez, irsiy özgargan belgi esa mutatsiya; mutatsiyaga ega bölgan organizm öz navbatida mutant deb ataladi. Uşbu nazariya dastlab rus olimi S. I. Korjinskiy tomonidan yangi dalillar b-n tasdiklandi. Nemis olimi G. Meller 1927 y.da drozofila paşşasiga radiatsiya nurlarini ta'sir ettirib, sun'iy şaroitda köplab mutatsiya oliş mumkin ekanligini isbotladi. U tajribada hosil bölayotgan mutatsiyalarni hisobga oliş, ularning tabiatini örganiş metodini işlab çikdi. Rus olimlari G. A. Nadson va G. S. Filippov (1925) rentgen nurlari ta'sir ettirib, madaniy ösimliklarning har xil mutatsiyalarini olişdi. Ingliz olimi Ş. Auerbax, rus olimi I. A. Rapoport ayrim kuçli ta'sir etuvçi kimyoviy moddalar ta'sirida mutatsiya oliş metodini işlab çikdi. Bu tadqiqotlar mutatsion G. yönalişining paydo bulişiga olib keldi. Evolyutsion G. organizmlardagi genetik qonuniyatlarni populyatsiya darajasida tekşiradi. Bunday ma'lumotlar evolyutsion ta'limotni genetik asoslaşga imkon berdi. Evolyutsion G. duragaylaş, mutagenez, alohidalaniş (izolyatsiya), kuçiş (migratsiya), tanlaş, genlar dreyfi, populyatsiya tölqini kabi omillarning evolyutsiyadagi ahamiyatini tuşunib olişga imkon beradi. Turlar evolyutsiyasi, hayvonlar zoti va ösimlik navlari yaratişning genetik asoslarini urganiş imkonini beruvçi genetikmatematik metodlar işlab çikildi (ingliz olimlari R. Fişer, J. Xoldeyn, amerikalik olim S. Rayt, 1920—30; rus olimlari S. S. Çetverikov, N. P. Dubinin va b.). N. I. Vavilovning irsiy özgaruvçanlikning gomologik qatorlar qonuni, madaniy ösimliklarning kelib çiqiş genotsentrlari haqidagi ta'limoti hamda geografik jihatdan uzoq formalarni çatiştiriş va immunlik töğrisidagi nazariyalari ösimliklar seleksiyasi samaradorligini oşirişda katta ahamiyatga ega böldi. Bu ğoyalar mevali daraxtlarning bir qança serhosil va sovuqqa çidamli navlarini yetiştiriş uçun asos böldi. Sönggi yillarda radiatsiya va kimyoviy mutagenlar yordamida mutatsiya vujudga keltiriş usuli tobora keng qöllanilmoqda. Bir qator antibiotiklar, aminokislotalar va biologik faol moddalarning mutant ştammlari vujudga keltirilgan. Özbekistonda madaniy ösimliklar genetikasi va seleksiyasi sohasidagi i. t. işlari boşlanğiç material hisoblangan ösimliklar genofondini yaratiş b-n boğliq. Ösimliklar genofondi ösimliklarning ikki kolleksiyasini öz içiga oladi. Ulardan biri ösimliklarning madaniy navlari, çala yovvoyi va yovvoyi ajdodlarining dunyo k o l l ye k s i ya s i d i r . Özbekistonlik olimlar G. S. Zaysev, F. M. Mauyer, A. A. Abdullayev va b.ning sa'y harakatlari tufayli mamlakatimizda madaniy ösimliklarning boy kolleksiyasi barpo etildi. Sönggi yillarda ğözaning sof gomozigotali izogen, mutant, monosomik va trans-lokatsion liniyalar genetik kolle.k-siyasini yaratiş ustida tadqiqotlar olib borildi (J. A. Musayev). ToşDU (hoz. ÖzMU)ning bir guruh olimlari tomonidan ğözaning muhim morfologik, biologik, xöjalik ahamiyatiga ega belgilarning genetik asoslari örganib çiqildi va genetik kolleksiyasi yaratildi. Kolleksiyaning asosiy qismi izogen liniyalar majmuasidan iborat bölib, özining sifati va soni jihatidan mamlakatlar içida yagona hisoblanadi. Bunday kolleksiyalar ğözaning monosom va translokatsion liniyalari böyiça ham barpo etilgan. Keyingi yillarda G. sohasidagi tadqiqotlar Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi institutit ham olib borildi. Ğöza sitogenetikasi va seleksiyasi sohalaridagi tadqiqotlarning rivojlanişiga S. S. Kanaş, L. G. Arutyunova, F. M. Mauyer, A. A. Abdullayev, A. I. Avtonomov, L. V. Rumşeviç, S. M. Mirahmedov, S. S. Sodiqov, B. P. Straumal va b. katta hissa qöşdi. N. N. Nazirov, O. J. Jalilov olib borgan tadqiqotlar asosida radiobiologiya, radiatsion seleksiyaning nazariy va amaliy asoslari işlab çiqildi. Ğöza mutagenezi sohasida bir qança muhim tadqiqotlar olib borildi (Ş. I. Ibrohimov, A. E. Egamberdiyev va b.). G. sohasidagi tadqiqotlar boğdorçilik va tokçilik, donçilik, şoliçilik, sabzavotçilik, botanika in-tlarida hamda bir qança oliy öquv yurtlari kafedralarida olib boriladi. Hayvonlar genetikasi va seleksiyasi sohasidagi tadqiqotlar çorvaçilik, qorakölçilik va ipakçilik i. t. in-tlarida amalga oşiriladi. S. I. Şodmonov işlab çiqqan immunogenetik metod krramollar seleksiyasi samaradorligini oşiriş imkonini berdi. S. A. Azimov olib borgan genetik va seleksion tadqiqotlar natijasida sermahsul tovuq zotlari yetiştirildi. V. A. Strunnikov, U. N. Nasrullayev va b. olib borgan izlanişlar tufayli ipak qurtining kelgusida erkak kapalaklar rivojlanib çiqadigan tuxumlarini tuxumlik davridan ajratib oliş imkoniyati tuğildi. Odam genetikasi va molekulyar biologiyaga oid i. t. işlari tibbiyot va pediatriya oliy öquv yurtlari kafedralarida hamda endokrinologiya, biokimyo, immunologiya, virusologiya, onkologiya va radiologiya i. t. institutlarida amalga oşiriladi. Molekulyar G., biokimyo, gen injeneriyasi va biotexnologiya sohasidagi ilmiy izlanişlar genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi, bioorganik kimyo, mikrobiologiya kabi ilmiy tadqiqot in-tlari va ÖzMUda olib boriladi. G.fanlari sistemasi. Tekşiradigan obyektiga binoan G. odam G.si, hayvonlar G.si, ösimliklar G.si, mikroorganizmlar G.si, viruslar G.si kabi bir qança fanlarga bölinadi. Bu fanlar ham öz navbatida bir qança xususiy fanlarga (mas: ösimliklar G.si, ğöza G.si, buğdoy G.si, şoli G.siga) ajratiladi. Qöllaniladigan ilmiy metodlariga binoan klassik G.ni (Mendel), sitogenetika, biokimyo, molekulyar, fiziologik, ekologik G. kabi tarmoklarga böliş m u m k i n . /4y.; Genetika i nasledstvennost. Sb. statey: Per. s. frans. M., 1987; Vavilov N. I., Proisxojdeniye i geografiya kulturnix rasteniy, L., 1987; Ayala F., Kaygar J., Sovremennaya genetika, t. 1—2, M., 1988; Inge-Veçtovom S. G., Genetika s osnovami seleksii, M., 1989; Xoliqov P . X. va b., Biologiya, T., 1996. Jöra Musayev, Sapyora Musayeva.
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–166-b. — ziyouz.com