Meyoz

Meyoz (yun. meiosis — kamayiş) — hujayra yadrosining xromosomalar sonining 2 marta kamayişi (reduksiya) orqali boradigan bölinişi. Jinsiy köpayadigan ösimlik va hayvonlar uçun xos (q. Jinsiy köpayiş). M. — irsiyat va özgaruvçanlikning asosiy mexanizmi. M. uruğ va tuxum hujayra hosil qiluvçi hujayralar — spermatsit va ovotsitlarning ketma-ket ikki marta bölinişi (1- va 2- M.)dan iborat. Har bir M. böliniş mitoz singari 4 faza: profaza, metafaza, anafaza, telofazadan iborat. 1-M. profazasida gomolog xromosomalar konyugatsiyasi (özaro çalkaşuvi) va krossingover (gomologik xromosomalar öxşaş qismlari örtasida genlar almaşinuvi) sodir böladi. Şundan söng mitoz pro-fazasidagi singari xromosomalar spirallaşuvi boşlanadi; yadro membranasi va yadroça yemirilib, böliniş duki hosil böladi. 1-M. metafazasida gomologik xromosomalar bir-biridan ajraladi va axromatin ipçalarga ilaşib qarama-qarşi qutblarga tarqaladi. 1-M. telofazasida xromosomalar spirali yoyiladi; yadro membranasi va yadroça şakllanadi; hujayra bölinib, xromosomalarning gaploid töplamiga ega bölgan hujayralar hosil böladi. 1-M. bölinişdan söng hosil bölgan hujayralardagi xromosomalarning har qaysisi 2 tadan xromatidga ega böladi. Hujayralar 2-M. ga kirişişidan oldin interfaza bölmaganligi tufayli xromosomalar soni oşmaydi. Qisqa interfazadan söng hujayralarning 2-M. bölinişi boşlanadi. 2-M. ham 4 ta fazadan iborat. 2-M. telofazasida DNK yangi hosil bölgan hujayralar örtasida teng taqsimlanganidan xromosomalar soni 2 hissa kamayadi. Xromosomalar sonining 2 hissa kamayişi b-n poyoniga yetadigan bu jarayon reduk-sion böliniş deyiladi. Organizmlar hayot siklida (q. Hayot sikli) 3 xil M. kuzatiladi. Odam, barça köp hujayrali hayvonlar va ayrim tuban ösimliklar jinsiy organlarida (q. Uruğdon, Tuxumdon) boradigan gametali, ya'ni terminal (uçki) M.da gametalar hosil böladi (q. Gametogenez). Uruğ hujayralarning hosil bölişi spermatogenez, tuxum hujayralarning hosil bölişi ovogenez deyiladi. Köpçilik zamburuğlar va suvötlarda uruğlangan tuxum hujayralanib bölinib, gaploid zoosporalar hosil qilişi zigota M. i. deyiladi. Yuksak ösimliklarning jinsiy organlarida gaploid sporalarning hosil bölişi (sporogenez)dan iborat jarayon spora M. i., ya'ni oraliq M. deyiladi. M. ota yoki ona organizm xromosomalari hosil bölgan jinsiy hujayralar (q. Gametalar) örtasida teng taqsimlanadi. Gametalar ota-ona organizmlari irsiy belgilarini taşuvçilar hisoblanadi. Jinsiy hujayralarning qöşilişi natijasida hosil böladigan zigotada xromosomalarning diplo-id töplami tiklanadi. Zigotada erkak va urğoçi organizm irsiy belgilari mujassamlaşgan böladi.