Odam anatomiyasi va fiziologiyasi

Odam anatomiyasi — inson tanasi, uning tizimlari va a'zolarining morfologiyasini, ya'ni şakli va tuzilişini örganadigan fan. Fiziologiya esa tana funksiyalarini örganadi. Anatomiya, odam fiziologiyasi va biokimyo bir-birini töldiruvçi asosiy tibbiy fanlar hisoblanadi.

Odam anatomiyasining örganiş predmeti — inson organizmining şakli, tuzilişi, kelib çiqişi va rivojlanişi. Inson tanasi biologik tizimlardan, tizimlar a'zolardan, a'zolar töqimalardan, töqimalar esa hujayralar va biriktiruvçi töqimadan taşkil topgan. Anatomiya tibbiyot va biologiya ta'limidagi asosiy fanlardan biri bölib, antropologiya, fiziologiya, qiyosiy anatomiya, evolyutsion ta'limot va genetika bilan boğliq. Embriologiya va qiyosiy anatomiya bilan umumiy evolyutsion ildizlar orqali aloqador: masalan, tananing köp qismi barça umurtqalilarda mavjud bölgan qadimiy böğimli tuzilişni saqlab qolgan, bu umurtqa poğonasi va qovurğalarda yaqqol körinadi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, asosiy tizimlar qatoriga qon aylaniş, hazm, endokrin, immun, qoplama, limfa, tayanç-harakat, nerv, köpayiş, nafas va siydik ajratiş tizimlari kiradi.

Rus tilidagi manbaga köra, tana tuzilişi haqidagi dastlabki ma'lumotlar Qadimgi Misrda uçraydi; Xitoyning «Neytszin» va Hindistonning «Ayurveda» kitoblarida ham a'zolar haqida ma'lumotlar bor. Qadimgi Yunonistonda Alkmeon Krotonskiy, Gippokrat, Aristotel, Gerofil anatomiyaga hissa qöşgan. Qadimgi Rim olimlari lotin anatomik terminologiyasini yaratgan; Sels va Galen şu davr vakillaridir. Avitsenna «Tib qonunlari» asarini yozgan.

Örta asrlarda anatomiyada jiddiy kaşfiyotlar qilinmagan, jasadni yoriş taqiqlangan. Uyğoniş davrida Mondino de Lutstsi ommaviy yorişni qayta boşlab, «Anatomiya» (1316) risolasini yozgan. Leonardo da Vinçi plastik anatomiyaga asos solgan, Andreas Vezaliy «De humani corporis fabrica» (1543) asarida Galenning 200 dan ortiq xatosini tuzatgan, Uilyam Garvey «Yurak va qon harakati haqida anatomik tadqiqot» (1628) asarida qonning yopiq doira böylab harakatlanişini ta'kidlagan.

17–18-asrlarda gistologiya, embriologiya, qiyosiy va topografik anatomiya ajralib çiqdi. Mikroskop ixtirosidan söng Marcello Malpigi kapillyarlarni topdi. Rus tilidagi manbaga köra, Şumlyanskiy qon aylaniş tizimining yopiqligini isbotlagan. Karl Ernst fon Ber sutemizuvçilar va odam tuxum hujayrasini kaşf etgan.

Anatomiya yirik (makroskopik) va mikroskopik anatomiyaga bölinadi. Mikroskopik anatomiyaga gistologiya (töqimalar) va sitologiya (hujayralar) kiradi. Rus tilidagi manbada quyidagi tarmoqlar keltirilgan: normal (sistematik) anatomiya, topografik anatomiya, funksional anatomiya, patologik anatomiya, rentgenoanatomiya va plastik anatomiya.

Örganiş usullari: anatomik modellar, skeletlar, darsliklar, rasmlar, ma'ruzalar, mikroskopda gistologik preparatlarni köriş va jasadlarni yorib örganiş. Anatomiyani hududlar böyiça yoki tizimlar böyiça örganiş mumkin. Yuza anatomiya esa tana yuzasidagi belgilar orqali çuqur tuzilmalar joylaşuvini aniqlaşga yordam beradi.