Gistologiya

Gistologiya (yunonça ἱστός — «töqima» va λόγος — «fan») — odam va hayvonlar organizmining töqimalarini örganadigan fan. U mikroskopik anatomiya deb ham ataladi va oddiy köz bilan körinadigan yirik tuzilmalarni örganuvçi anatomiyaning mikroskopik qarşisi hisoblanadi.

Gistologiya töqima va a'zolarning evolyutsiyasi, rivojlanişi (gistogenez), mikroskopik va öta nozik tuzilişi, kimyoviy tarkibi hamda vazifasini örganadi. Şuningdek, ularning tuzilişi bilan faoliyati örtasidagi boğlaniş tekşiriladi. Anatomiyadan farqli ravişda, gistologiyada organizm töqima darajasida örganiladi.

Hayvon töqimalari tört asosiy turga bölinadi: muşak, nerv, biriktiruvçi va epiteliy töqimasi. Barça hayvon töqimalari şu turlarning kiçik turlari sanaladi; masalan, qon biriktiruvçi töqimaga kiritiladi. Gistologiya anatomiya, fiziologiya, patologik anatomiya, biokimyo, embriologiya va bir qança klinik fanlar bilan çambarças boğliq. Tekşiruvlar uçun material jarrohlik amaliyoti, biopsiya yoki jasadni yoriş paytida olinadi.

Gistologiya atamasini birinçi bölib nemis olimi K. Mayer taklif etgan. Fanning şakllanişi mikroskopning takomillaşuvi bilan boğliq: birinçi oddiy mikroskopni golland olimi Gans Yansen va uning öğli Zaharias 1591-yilda kaşf etgan. Rus tilidagi manbaga köra, 1665-yilda R. Guk hujayra tuşunçasini kiritgan va ayrim töqimalarning hujayra tuzilişini mikroskopda kuzatgan. Ingliz tilidagi manbada aytilişiça, 17-asrda italiyalik Marcello Malpigi mikroskop yordamida mayda biologik tuzilmalarni örgangan va ayrimlar uni gistologiya hamda mikroskopik patologiyaning asosçisi deb hisoblaydi.

17–18-asrlarda gistologiyaga oid ma'lumotlar anatomiya va fiziologiyaning alohida boblari sifatida berilgan. Gistologiya 19-asrdagina mustaqil fan bölib şakllandi. 19-asrning 30-yillarida nemis biologi T. Şvann hayvon va ösimliklar hujayralardan tuzilgan va hujayralardan rivojlanadi, degan hujayra nazariyasini asosladi. 1906-yilgi fiziologiya yoki tibbiyot böyiça Nobel mukofoti ikki gistolog — Kamillo Goldji va Santyago Ramon-i-Kaxalga berilgan.

Materialda ta'kidlanişiça, Toşkent davlat tibbiyot institutining olimlari 1987-yilda gödak bolalarda içak orqali sörilgan ekzogen oqsil moddalar buyrakda parçalanişi va qayta sörilişini dunyoda birinçi marta isbotlagan.

Gistologiyaning asosiy bölimlari: hujayralar haqidagi fan — sitologiya, töqimalar haqidagi fan — umumiy gistologiya, a'zolarning mikroskopik tuzilişi haqidagi fan — xususiy gistologiya. Zamonaviy gistologiya tarmoqlari qatoriga gistofiziologiya, sitokimyo va gistokimyo, elektron mikroskopiya, tasviriy, eksperimental gistologiya va patogistologiya kiradi. Patogistologiya (gistopatologiya) kasallangan töqimani mikroskopda örganadi; saraton va boşqa kasalliklarning aniq taşxisi köpinça şunday tekşiruvni talab qiladi.

Gistologik preparat tayyorlaş bosqiçlari: material oliş, fiksatsiya (köpinça formalin bilan), suvsizlantiriş va parafinga şimdiriş, quyib blok hosil qiliş, mikrotomda kesiş, böyaş va kesmani qoplagiç oyna ostiga joylaş. Eng keng tarqalgan böyaş usuli — gematoksilin va eozin. Kesmalar qalinligi manbalarda turliça berilgan: rus tilidagi manbada yoruğlik mikroskopi uçun 4—5 mkm dan oşmasligi, elektron mikroskop uçun 50—60 nm ekani aytilgan; ingliz tilidagi manbada esa yoruğlik mikroskopi uçun odatda 5—15 mkm, elektron mikroskop uçun 50—150 nm körsatilgan.

Asosiy tadqiqot usullari: yoruğlik, fazaviy-kontrast, interferension, qutblovçi, lyuminestsent va ultrabinafşa mikroskopiya, elektron mikroskopiya, sitofotometriya, radioavtografiya, immunogistokimyo hamda hujayra va töqimalarni organizmdan taşqarida östiriş usuli.