Gistologiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–353-b. — ziyouz.com
Gistologiya (gisto... va ...logiya) — odam va hayvonlar organizmining töqimalari haqidagi fan. «G.» terminini birinçi bölib nemis olimi K. Mayer taklif etgan. G. töqima va a'zolarning evolyutsiyasi, rivojlanişi (gistogenez), mikroskopik va öta nozik tuzilişi, kimyoviy tarkibi, vazifasi (gistofiziologiya), şuningdek, ularning tuzilişi b-n faoliyati örtasidagi boğlanişni örganadi. G. odam va hayvonlar anatomiyasi, fiziologiya, patologik anatomiya, patologik fiziologiya, biokimyo, embriologiya va bir qança klinik fanlar b-n çambarças boğlangan. G.ning asosiy bölimlari: hujayralar haqidagi fan — sitologiya; töqimalar haqidagi fan — umumiy G.; a'zolarning mikroskopik tuzilişi haqidagi fan — xususiy G. Zamonaviy G. maqsadlari va tekşiriş usullariga qarab bir neça tarmoqqa bölinadi: hujayra, töqima va a'zolar hamda ulardagi ayrim strukturalar (mas, kollagen, elastik tolalar), hujayra organoidlari (mitoxondriyalar, endoplazmatik tör, Golji kompleksi, lizosomalar va h.k.)ning funksiyasi haqidagi ta'limot — gistofiziologiya , hujayra va töqimalar rivojlanişining turli bosqiçlarida hamda hayot faoliyati davrida röy beradigan biokimyoviy jarayonlarni örganadigan sitokimyo vagistokimyo, hujayra va töqimalarning eng nozik (submikroskopik) tuzilişi haqidagi ta'limot — elektron mikroskopiya şular jumlasidandir. Bundan taşqari, normal töqima va a'zolarning mikroskopik tuzilişini örganadigan tasviriy G., tajriba (eksperiment) vaqtida hayvon töqimalarida röy beradigan morfologik özgarişlarni tekşiradigan eksperimental G., patologik holatdagi töqima va a'zolarning morfologik özgarişlarini örganadigan patogistologiya ham bor. G. fanining şakllanişi mikroskop takomili b-n uzviy boğlangan. Birinçi eng oddiy mikroskopni golland olimi Gene Yansen va öğli Zaxarias 1591 y. kaşf etgan. 17—18-a.larda G.ga oid ma'lumotlar qisman anatomiyaga, qisman fiziologiyaga ayrim bob bölib kirdi. G. 19-a. dagina mustaqil fan bölib maydonga keldi. 19-a.ning 30-y.larida nemis biologi T. Şvann G. fanida erişilgan yutuqlar hamda özi yasagan axromatik mikroskopdan foydalanib, hayvon va ösimliklar hujayralardan tuzilgan va hujayralardan rivojlanadi, degan nazariya (hujayra nazariyasi)ni asosladi. Şundan keyin G. tez rivojlana boşladi. Töqimalarni organizmdan taşqarida undiriş, ayrim töqimalarda jarroxlik operatsiyalari ötkaziş usullarini joriy qiliş tufayli G.ning tadqiqot kölami boyidi. Sitofotometriya, radioavtografiya, ultrabinafşa nurlar b-n ötkaziladigan mikroskopiya, interferension mikroskopiya, differensial sentrifugalaş, elektron mikroskopik gistokimyo va b. zamonaviy usullarning qöllanilişi tekşirilayotgan birikmalarning joylaşuvinigina emas, balki ularning miqdorini organizmning normal hayot faoliyati jarayonida va patologik jarayonlarning taraqqiy etişini örganişga imkon berdi. G. yuksak nazariy va amaliy axamiyatga ega bölgan fanlar qatoriga kiradi. Sönggi vaqtda elektron mikroskop yordamida töqima, hujayralarning öta nozik tuzilişini örganiş usuli keng rivoj topdi. Toşkent davlat tibbiyot in-ti (1-ToşTI) olimlari (Özbekistan FA ning akad. KL.Zufarov, prof.lar V.M. Gontmaxer, A.Y. Yöldoşev va b.) samarali ilmiy izlanişlar olib borib, 1987 y.da muhim ilmiy kaşfiyot qildilar. Ular dunyoda birinçi marta gödak bolalarda içak orqali sörilgan ekzogen oqsil moddalar buyrakda parçalanişini va qayta sörilişini isbotlab, pediatriya, diyetologiya, nefrologiya, fanlarining rivojlanişiga salmoqli hissa qöşdilar. G. tibbiyot, çorvaçilik va veterinariyaning dolzarb muammolari b-n uzviy boğlangan holda rivojlanmoqda. Ld.: Zufarov K. A. i dr., Atlas «Elektronnaya mikroskopiya organov i tkaney», T., 1971. Komiljon Zufarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИСТОЛОГИЯ (гисто... ва ...логия) — одам ва ҳайвонлар организмининг тўқималари ҳақидаги фан. «Г.» терминини биринчи бўлиб немис олими К. Майер таклиф этган. Г. тўқима ва аъзоларнинг эволюцияси, ривожланиши (гистогенез), микроскопик ва ўта нозик тузилиши, кимёвий таркиби, вазифаси (гистофизиология), шунингдек, уларнинг тузилиши б-н фаолияти ўртасидаги боғланишни ўрганади. Г. одам ва ҳайвонлар анатомияси, физиология, патологик анатомия, патологик физиология, биокимё, эмбриология ва бир қанча клиник фанлар б-н чамбарчас боғланган. Г.нинг асосий бўлимлари: ҳужайралар ҳақидаги фан — цитология; тўқималар ҳақидаги фан — умумий Г.; аъзоларнинг микроскопик тузилиши ҳақидаги фан — хусусий Г. Замонавий Г. мақсадлари ва текшириш усулларига қараб бир неча тармоққа бўлинади: ҳужайра, тўқима ва аъзолар ҳамда улардаги айрим структуралар (мас, коллаген, эластик толалар), ҳужайра органоидлари (митохондриялар, эндоплазматик тўр, Гольжи комплекси, лизосомалар ва ҳ.к.)нинг функцияси ҳақидаги таълимот — гистофизиология , ҳужайра ва тўқималар ривожланишининг турли босқичларида ҳамда ҳаёт фаолияти даврида рўй берадиган биокимёвий жараёнларни ўрганадиган цитокимё вагистокимё, ҳужайра ва тўқималарнинг энг нозик (субмикроскопик) тузилиши ҳақидаги таълимот — электрон микроскопия шулар жумласидандир. Бундан ташқари, нормал тўқима ва аъзоларнинг микроскопик тузилишини ўрганадиган тасвирий Г., тажриба (эксперимент) вақтида ҳайвон тўқималарида рўй берадиган морфологик ўзгаришларни текширадиган экспериментал Г., патологик ҳолатдаги тўқима ва аъзоларнинг морфологик ўзгаришларини ўрганадиган патогистология ҳам бор. Г. фанининг шаклланиши микроскоп такомили б-н узвий боғланган. Биринчи энг оддий микроскопни голланд олими Гене Янсен ва ўғли Захариас 1591 й. кашф этган. 17—18-а.ларда Г.га оид маълумотлар қисман анатомияга, қисман физиологияга айрим боб бўлиб кирди. Г. 19-а. дагина мустақил фан бўлиб майдонга келди. 19-а.нинг 30-й.ларида немис биологи Т. Шванн Г. фанида эришилган ютуқлар ҳамда ўзи ясаган ахроматик микроскопдан фойдаланиб, ҳайвон ва ўсимликлар ҳужайралардан тузилган ва ҳужайралардан ривожланади, деган назария (ҳужайра назарияси)ни асослади. Шундан кейин Г. тез ривожлана бошлади. Тўқималарни организмдан ташқарида ундириш, айрим тўқималарда жаррохлик операциялари ўтказиш усулларини жорий қилиш туфайли Г.нинг тадқиқот кўлами бойиди. Цитофотометрия, радиоавтография, ультрабинафша нурлар б-н ўтказиладиган микроскопия, интерференцион микроскопия, дифференциал центрифугалаш, электрон микроскопик гистокимё ва б. замонавий усулларнинг қўлланилиши текширилаётган бирикмаларнинг жойлашувинигина эмас, балки уларнинг миқдорини организмнинг нормал ҳаёт фаолияти жараёнида ва патологик жараёнларнинг тараққий этишини ўрганишга имкон берди. Г. юксак назарий ва амалий ахамиятга эга бўлган фанлар қаторига киради. Сўнгги вақтда электрон микроскоп ёрдамида тўқима, ҳужайраларнинг ўта нозик тузилишини ўрганиш усули кенг ривож топди. Тошкент давлат тиббиёт ин-ти (1-ТошТИ) олимлари (Ўзбекистан ФА нинг акад. КЛ.Зуфаров, проф.лар В.М. Гонтмахер, А.Й. Йўлдошев ва б.) самарали илмий изланишлар олиб бориб, 1987 й.да муҳим илмий кашфиёт қилдилар. Улар дунёда биринчи марта гўдак болаларда ичак орқали сўрилган экзоген оқсил моддалар буйракда парчаланишини ва қайта сўрилишини исботлаб, педиатрия, диетология, нефрология, фанларининг ривожланишига салмоқли ҳисса қўшдилар. Г. тиббиёт, чорвачилик ва ветеринариянинг долзарб муаммолари б-н узвий боғланган ҳолда ривожланмоқда. Лд.: Зуфаров К. А. и др., Атлас «Электронная микроскопия органов и тканей», Т., 1971. Комилжон Зуфаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.