Immunologiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141–142-b. — ziyouz.com
Immunologiya (immunitet va ... logiya) — tibbiy-biologik fan; organizmning genetik jihatdan unga yot bölgan belgilar (antigenlik xususiyati) ga ega tirik tanalar va moddalar ta'siriga nisbatan öziga xos antigenlik birligini saqlaşga qaratilgan reaksiyalari. Immunitetning umumbi-ologik asoslarini, uning vujudga kelişi va evolyutsiyasini, töqimalar antigenlarining nasldannaslga öti-şini, antitelolar va antigenlarning kimyoviy tuzilişi hamda xossalarini, ularning özaro ta'siri qonuniyatlarini, immunologik kasalliklarning oldini oliş va davolaş usullarini örganadi. Hujayra va molekula doirasida antitelolar hosil böliş mexanizmini, antigenlarning patogenetik rolini, immun sistemaning filoge-nezi va ontogenezini örganiş — I. ning nazariy yönalişlaridir.
E. Jenner odamga sigir çeçagini emlab, odamni çin çeçakdan saqlaş usulini işlab çikdi (1769). L. Pas-ter tovuklarni vaboning eski kulturasi b-n immunlab, ularni yuqori virulentli mikrobga çidamli qiliş mumkinligini aniqladi (1880). Bu kaşfiyotlar I. ning mustaqil fan sifatida şakllanişiga asos böldi. I. I. Meçnikov fagotsitozni kaşf etdi (1887) va immunitetning hujayra (fa-gotsitar) nazariyasini işlab çikdi. Organizmga kiritilgan mikroblarga javoban antitelolar işlanişi nemis bakteriologi E. Bering va hamkorlari tomonidan aniqlandi (1890). Nemis olimi P. Erlix immunitetning gumoral nazariyasini ilgari surdi (1898, 1900). Organizmga begona eritrotsitlar va zardob oqsillari kiritilganda ham antitelolar hosil bölişini belgi-yalik olim J. Borde b-n rus olimi N. N. Çistoviç anikdadi (1898—99). Bu kaşfiyot odamning kon guruxlarini kaşf etdi (1900) va töqima izoantigenlari haqidagi ta'limotga asos soldi. I. kimyo, genetika, fiziologiya, radiobiologiya va biol. hamda tibbiyotning boşqa tarmoqlari b-n uzviy boglangan holda tez rivojlandi. Hoz. I. ning quyidagi yönalişlari bor.
Immunomorfologiya — organizm immun sistemasining anatomiyasi, gistologiyasi va sitologiyasini örganadi; bunda gistologik va sitologik tekşiriş, hujayrani organizmdan taşqarida östiriş; yoruğlik, flu-oressent va elektron mikroskopiya, avtoradiografiya va b. usullardan foydalaniladi.
Organizm öz töqimalari uçun normal bölmagan komponentlar, ya'ni yot moddalarni, mas, nobud bölgan va aynigan hujayralar, şikastlangan molekulalar, yot hujayralar, bakteriyalar, viruslar, eng sodda jonivorlar, gelmintlar, ularning zaharlari va b. ni immun reaksiyalar mexanizmlari yordamida zararsizlantiradi, ularni organizmdan çiqarib yuboradi. Immun reaksiyalarning mikdor tasnifini tartibga solib turadigan omillar, çunonçi nerv sistemasi (asosan, gepotalamus), gormonlar, ovqatlaniş, organizmning holati (jumladan, çarçaş darajasi) va taşqi ta'sirotlarni immun reaksiyalar fiziologi yasi örganadi. Hoz. faqat gipofiz va buyrak usti bezlari gormonlari immun reaktivlikni özgartirib qolmay, platsenta ham ona organizmining homila antigeniga nisbatan immun reaksiyasini ma'lum darajada tor-mozlay oladigan alohida gormon çiqarişi aniqlangan.
Immunopatologiya — organizmga şikayet yetkazadigan immun reaksiyalarnigina emas, balki immun siste-masining özgarişi b-n davom etadigan kasalliklarni ham örganadi. Bunda immun reaksiyaning tormozlanişi va kuçaytiriş metodlariga qam alohida e'tibor beriladi.
Sönggi yillarda organizmning nospetsifik ta'sirlarga nisbatan biror turdagi hujayralar va mikromoleku-lalarga kösatadigan reaksiyasi ham örganilmoqda. Bu soha noinfeksi-on I. deb ataladi. Köp hujayrali har bir organizmdagi oqsillar va hujayra membranalari öziga xos tuzilgan. Taşqaridan kiritilgan qujayra va molekulalar organizm uçun begona bulib, organizmda ularni çiqarib yuborişga qaratilgan immun reaksiyalar ruy beradi. Şuning uçun kuçirib ötkazilgan organ va töqimalarni, eng takomillaşgan jarrohlik texni-kasi mavjudligiga qaramay, organizm qabul qilmaydi, çunki organ va töqimalar organizmga immunologik jihatdan töğri kelmaydi (töqimalarning bir-biriga nomutanosibligi, mos bulmasligi). Transplantatsion I. ana şu tösiqning kelib çiqiş mexanizmlari va uni yengiş masalalarini örganadi. Noinfeksion I. ningusmalar I. si bölimi esa ösma antigenlarini aniqlab, xavfli ösmaga aylanib ketgan hujayralarni olib taşlaş usullarini örganadi.
Klinik I. — kasalliklarni aniqlaş, ularning oldini oliş va davolaş maqsadida immunologik re-aksiyalardan foydalaniş b-n şuğullanadi. Hyp ta'sirida organizm immun reaktivligining buzilişini örganadigan radiatsion I., qon hujayralarining antigen tarkibi, kon siste-masining immunologik zararlaniş sabablari va rivojlaniş mexanizmini tekşiradigan immunogematologiya ham rivojlanmoqda.
I. immunoprofilaktika, immunoterapiya va immunodiagnostika metodlarini işlab çiqadi. Tibbiyotning gematologiya, infektologiya, akuşerlik, dermatologiya va h. k. sohalari hamda biol. ning biokimyo, embriologiya, genetika va antropologiya kabi sohalarida nozik tahlil (analiz)lar ötkazişda antigen (mikrob, virus, yot oq-sil moddalar va b.) b-n antitelolarning uzaro ta'siri juda spetsifik bölişiga asoslangan immunologik tekşiriş metodlari keng qöllaniladi.
Özbekistonda I. ning rivojlanişi akad. Ö. Oripov nomi b-n boğliq. Özbekiston Soğliqni saqlaş vazirligiga qaraşli Immunologiya i.t. in-ti, 1- va 2- Toşkent tibbiyot in-tlari, Samarkand tibbiyot in-ti, Toşkent pediatriya tibbiyot in-ti, Ftiziatriya va pulmonologiya, Onkologiya, Dermatovenerologiya i. t. in-tlaridagi I. lab. larida I. ning turli sohalarida i. t. işlari olib boriladi. Olimlardan R. M. Xayi-tov, N. H. Abdullayev, O. M. Najmiddinov, F. F. Garib, A. O. Obidov va b. ning I. sohasidagi xizmatlari salmoqli.
Nusrat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИММУНОЛОГИЯ (иммунитет ва ... логия) — тиббий-биологик фан; организмнинг генетик жиҳатдан унга ёт бўлган белгилар (антигенлик хусусияти) га эга тирик таналар ва моддалар таъсирига нисбатан ўзига хос антигенлик бирлигини сақлашга қаратилган реакциялари. Иммунитетнинг умумби-ологик асосларини, унинг вужудга келиши ва эволюциясини, тўқималар антигенларининг наслданнаслга ўти-шини, антителолар ва антигенларнинг кимёвий тузилиши ҳамда хоссаларини, уларнинг ўзаро таъсири қонуниятларини, иммунологик касалликларнинг олдини олиш ва даволаш усулларини ўрганади. Ҳужайра ва молекула доирасида антителолар ҳосил бўлиш механизмини, антигенларнинг патогенетик ролини, иммун системанинг филоге-нези ва онтогенезини ўрганиш — И. нинг назарий йўналишларидир.
Э. Женнер одамга сигир чечагини эмлаб, одамни чин чечакдан сақлаш усулини ишлаб чикди (1769). Л. Пас-тер товукларни вабонинг эски культураси б-н иммунлаб, уларни юқори вирулентли микробга чидамли қилиш мумкинлигини аниқлади (1880). Бу кашфиётлар И. нинг мустақил фан сифатида шаклланишига асос бўлди. И. И. Мечников фагоцитозни кашф этди (1887) ва иммунитетнинг ҳужайра (фа-гоцитар) назариясини ишлаб чикди. Организмга киритилган микробларга жавобан антителолар ишланиши немис бактериологи Э. Беринг ва ҳамкорлари томонидан аниқланди (1890). Немис олими П. Эрлих иммунитетнинг гуморал назариясини илгари сурди (1898, 1900). Организмга бегона эритроцитлар ва зардоб оқсиллари киритилганда ҳам антителолар ҳосил бўлишини бельги-ялик олим Ж. Борде б-н рус олими Н. Н. Чистович аникдади (1898—99). Бу кашфиёт одамнинг кон гурухларини кашф этди (1900) ва тўқима изоантигенлари ҳақидаги таълимотга асос солди. И. кимё, генетика, физиология, радиобиология ва биол. ҳамда тиббиётнинг бошқа тармоқлари б-н узвий богланган ҳолда тез ривожланди. Ҳоз. И. нинг қуйидаги йўналишлари бор.
Иммуноморфология — организм иммун системасининг анатомияси, гистологияси ва цитологиясини ўрганади; бунда гистологик ва цитологик текшириш, ҳужайрани организмдан ташқарида ўстириш; ёруғлик, флу-оресцент ва электрон микроскопия, авторадиография ва б. усуллардан фойдаланилади.
Организм ўз тўқималари учун нормал бўлмаган компонентлар, яъни ёт моддаларни, мас, нобуд бўлган ва айниган ҳужайралар, шикастланган молекулалар, ёт ҳужайралар, бактериялар, вируслар, энг содда жониворлар, гельминтлар, уларнинг заҳарлари ва б. ни иммун реакциялар механизмлари ёрдамида зарарсизлантиради, уларни организмдан чиқариб юборади. Иммун реакцияларнинг микдор таснифини тартибга солиб турадиган омиллар, чунончи нерв системаси (асосан, гепоталамус), гормонлар, овқатланиш, организмнинг ҳолати (жумладан, чарчаш даражаси) ва ташқи таъсиротларни иммун реакциялар физиологи яси ўрганади. Ҳоз. фақат гипофиз ва буйрак усти безлари гормонлари иммун реактивликни ўзгартириб қолмай, плацента ҳам она организмининг ҳомила антигенига нисбатан иммун реакциясини маълум даражада тор-мозлай оладиган алоҳида гормон чиқариши аниқланган.
Иммунопатология — организмга шикает етказадиган иммун реакцияларнигина эмас, балки иммун систе-масининг ўзгариши б-н давом этадиган касалликларни ҳам ўрганади. Бунда иммун реакциянинг тормозланиши ва кучайтириш методларига қам алоҳида эътибор берилади.
Сўнгги йилларда организмнинг носпецифик таъсирларга нисбатан бирор турдаги ҳужайралар ва микромолеку-лаларга кўсатадиган реакцияси ҳам ўрганилмоқда. Бу соҳа ноинфекци-он И. деб аталади. Кўп ҳужайрали ҳар бир организмдаги оқсиллар ва ҳужайра мембраналари ўзига хос тузилган. Ташқаридан киритилган қужайра ва молекулалар организм учун бегона булиб, организмда уларни чиқариб юборишга қаратилган иммун реакциялар руй беради. Шунинг учун кучириб ўтказилган орган ва тўқималарни, энг такомиллашган жарроҳлик техни-каси мавжудлигига қарамай, организм қабул қилмайди, чунки орган ва тўқималар организмга иммунологик жиҳатдан тўғри келмайди (тўқималарнинг бир-бирига номутаносиблиги, мос булмаслиги). Трансплантацион И. ана шу тўсиқнинг келиб чиқиш механизмлари ва уни енгиш масалаларини ўрганади. Ноинфекцион И. нингусмалар И. си бўлими эса ўсма антигенларини аниқлаб, хавфли ўсмага айланиб кетган ҳужайраларни олиб ташлаш усулларини ўрганади.
Клиник И. — касалликларни аниқлаш, уларнинг олдини олиш ва даволаш мақсадида иммунологик ре-акциялардан фойдаланиш б-н шуғулланади. Hyp таъсирида организм иммун реактивлигининг бузилишини ўрганадиган радиацион И., қон ҳужайраларининг антиген таркиби, кон систе-масининг иммунологик зарарланиш сабаблари ва ривожланиш механизмини текширадиган иммуногематология ҳам ривожланмоқда.
И. иммунопрофилактика, иммунотерапия ва иммунодиагностика методларини ишлаб чиқади. Тиббиётнинг гематология, инфектология, акушерлик, дерматология ва ҳ. к. соҳалари ҳамда биол. нинг биокимё, эмбриология, генетика ва антропология каби соҳаларида нозик таҳлил (анализ)лар ўтказишда антиген (микроб, вирус, ёт оқ-сил моддалар ва б.) б-н антителоларнинг узаро таъсири жуда специфик бўлишига асосланган иммунологик текшириш методлари кенг қўлланилади.
Ўзбекистонда И. нинг ривожланиши акад. Ў. Орипов номи б-н боғлиқ. Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлигига қарашли Иммунология и.т. ин-ти, 1- ва 2- Тошкент тиббиёт ин-тлари, Самарканд тиббиёт ин-ти, Тошкент педиатрия тиббиёт ин-ти, Фтизиатрия ва пульмонология, Онкология, Дерматовенерология и. т. ин-тларидаги И. лаб. ларида И. нинг турли соҳаларида и. т. ишлари олиб борилади. Олимлардан Р. М. Хайи-тов, Н. Ҳ. Абдуллаев, О. М. Нажмиддинов, Ф. Ф. Гариб, А. О. Обидов ва б. нинг И. соҳасидаги хизматлари салмоқли.
Нусрат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.