Molekulyar biologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 695–696-b. — ziyouz.com
Molekulyar biologiya - hayotning asosiy xususiyatlari namoyon bölişini molekulyar darajada örganadigan fan. M. b.ning muhim yönalişlariga irsiy axborotni amalga oşiriş mexanizmlari va hujayraning genetik apparati strukturasi xamda funksional tuzilişini tekşiriş (molekulyar genetika), viruslarning hujayra b-n özaro ta'siri mexanizmlarini örganiş (molekulyar virusologiya), organizmning immun reaksiyalari krnuniyatlarini aniqlaş (molekulyar immunologiya), energiyaning hosil bölişi va özgarişining molekulyar asoslari (molekulyar bioenergetika) va b. kiradi. M. b. hayotiy hodisalarni makromolekulalar, ya'ni oqsil va nuklein kislotalar yoki juda sodda tuzilişga ega bölgan xayotiy obyektlar — hujayra komponentlari, ya'ni mitoxondriy, xloroplast, ribosoma, yadro, hujayra membranalari, viruslar va prionlar darajasida tekşiradi.
M.b. 20-a.ning 50-y.larida biokimyo fanidan ajralib çiqdi va mustaqil fan sifatida şakllandi. M. b. terminini birinçi marta ingliz olimi U. Astberi qöllagan. M.b.ning vujudga kelişi köpinça F. Krik va J. Uotson tomonidan 1953 y.da DNK molekulasi gipotetik modelining kaşf etilişi b-n boğlanadi. Bu modelda DNK ning biologik funksiyasi uning kimyoviy tuzilişi b-n boğliq ekanligi körsatilgan. Şuni ta'kidlaş kerakki, DNK molekulasi özida irsiy axborotni saklaşi haqidagi dastlabki ma'lumot 1944 y.da O. Everi va uning xodimlari tomonidan aniqlangan. M.b.ning şakllanişida genetika, mikrobiologiya, virusologiya sohasidagi tadqiqotlar katta ahamiyatga ega böldi. Şu b-n birga anik, fanlar — fizika, kimyo, mat., kristallografiya va, ayniqsa, rentgen struktura taxlili böyiça erişilgan yutuqlar M.b.ning rivojlanişiga ijobiy ta'sir körsatdi. M.b. sohasidagi kaşfi-yotlarga ayrim oqsillarning strukturaviy tuzilişi va ular bajaradigan funksiyasi b-n strukturasi örtasidagi boğlanişning aniqlanişi (M. Peruts, J. Kendryu, F. Senger, K. Ani-fensen, Yu. Ovçinnikov va b.); nuklein kislotalar va ribosomalarning tuzilişi hamda biologik funksiyalari mexanizmlarning örganilişi (J. Uotson, F. Krik, R. Xolli, N. A. Belozerskiy, A. Bayev), qaytar transkriptaza fermentining kaşf etilişi (X. Temin, D. Baltimor), genetik kodning ma'nosi oçib berilişi (M. Nirenberg, S. Oçoa), oqsil biosintezining asosiy boskiçlari (F. Krik, F. Jakob, J. Mono, A. Spirin) va nuklein kislotalarning hosil böliş mexanizmlari aniqlanişi (A. Korenberg, S. Oçoa), viruslarning strukturaviy tuzilişi va ular replikatsiyasi mexanizmlari hamda genetik muhandislik metodlarining işlab çiqilişi (P. Berg, V. Arber, G. O. Smit, D. Natane), genning sintezlanişi (X. Korana), prionlarning strukturaviy va funksional xususiyatlari aniqlanişi (S. Prusner), odam genomining töliq örganilişi va embrional öq hujayralarining kaşf etilişi (M. Evene, J. Tompson, J. Bekker) misol böla oladi.
Özbekistonda M.b.ning rivojlanişi ötgan ayerning 60-y.lariga töğri keladi. Uning rivojlanişi biokimyo sohasidagi tadqiqotlar b-n çambarças boğliq. M.b. fan sifatida dastlab hoz. ÖzMU ning biokimyo kafedrasida 1966 y.dan öqitila boşlandi (Yo. Töraqulov).
M.b. soxasidagi i.t. işlari Özbekiston FA Biokimyo instituti faoliyati b-n boğliq. Bu sohada erişilgan yutuklarga olimlarimizdan Yo. Törakulov, A. Ibragimov, T. Soaşov, B. Toş-muhamedov, A. Abdukarimov, M. Raximov, Ş. Solihov, Ş. Azimova, T. Yusupov, O. Odilova va b. katta hissa qöşgan. M.b. qişloq xöjaligida (köp mahsulot beradigan zotlar va hosildor navlar oliş maqsadida hayvon va ösimliklarning irsiy apparatni boşqariş va yönaltirilgan özgarişlar hosil qilişda), mikrobiologiya sanoati (biologik faol polipeptidlar, oqsillar va aminokislotalarni bakteriyalar yordamida sintezlaş)da, tibbiyot turli sohalari (virusologiya, immunologiya)npnt nazariy asosi sifatida katta amaliy ahamiyatga ega. Hoz. davrda M.b. oldida xavfli ösmalar va irsiy kasalliklarning molekulyar muammolarini örganiş, ularning oldini oliş, katalitik reaksiyalar, gormonlar, zaharli va dorivor moddalar ta'sirining molekulyar mexanizmlarini aniqlaş, xotira mexanizmi va nerv jarayonlari tabiatini aniqlaş kabi muammolarni hal qiliş vazifalari turibdi. M.b. biokimyo, biofizika, bioorganik kimyo va biotexnologiya b-n birga biol. ning bitta umumiy yönalişi bölgan fizikkimyoviy biologi-yaga kiradi.
Ad.: Töraqulov Yo., Molekulyar biologiya, T., 1994; Spirin A., Molekulyarnaya biologiya, M., 1986; Albertes T. va b., Molekulyarnaya biologiya kletki, M., 1—5 t., 1987. Abdukarim Zikiryoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛЕКУЛЯР БИОЛОГИЯ - ҳаётнинг асосий хусусиятлари намоён бўлишини молекуляр даражада ўрганадиган фан. М. б.нинг муҳим йўналишларига ирсий ахборотни амалга ошириш механизмлари ва ҳужайранинг генетик аппарати структураси хамда функционал тузилишини текшириш (молекуляр генетика), вирусларнинг ҳужайра б-н ўзаро таъсири механизмларини ўрганиш (молекуляр вирусология), организмнинг иммун реакциялари крнуниятларини аниқлаш (молекуляр иммунология), энергиянинг ҳосил бўлиши ва ўзгаришининг молекуляр асослари (молекуляр биоэнергетика) ва б. киради. М. б. ҳаётий ҳодисаларни макромолекулалар, яъни оқсил ва нуклеин кислоталар ёки жуда содда тузилишга эга бўлган хаётий объектлар — ҳужайра компонентлари, яъни митохондрий, хлоропласт, рибосома, ядро, ҳужайра мембраналари, вируслар ва прионлар даражасида текширади.
М.б. 20-а.нинг 50-й.ларида биокимё фанидан ажралиб чиқди ва мустақил фан сифатида шаклланди. М. б. терминини биринчи марта инглиз олими У. Астбери қўллаган. М.б.нинг вужудга келиши кўпинча Ф. Крик ва Ж. Уотсон томонидан 1953 й.да ДНК молекуласи гипотетик моделининг кашф этилиши б-н боғланади. Бу моделда ДНК нинг биологик функцияси унинг кимёвий тузилиши б-н боғлиқ эканлиги кўрсатилган. Шуни таъкидлаш керакки, ДНК молекуласи ўзида ирсий ахборотни саклаши ҳақидаги дастлабки маълумот 1944 й.да О. Эвери ва унинг ходимлари томонидан аниқланган. М.б.нинг шаклланишида генетика, микробиология, вирусология соҳасидаги тадқиқотлар катта аҳамиятга эга бўлди. Шу б-н бирга аник, фанлар — физика, кимё, мат., кристаллография ва, айниқса, рентген структура тахлили бўйича эришилган ютуқлар М.б.нинг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатди. М.б. соҳасидаги кашфи-ётларга айрим оқсилларнинг структуравий тузилиши ва улар бажарадиган функцияси б-н структураси ўртасидаги боғланишнинг аниқланиши (М. Перутц, Ж. Кендрю, Ф. Сенгер, К. Ани-фенсен, Ю. Овчинников ва б.); нуклеин кислоталар ва рибосомаларнинг тузилиши ҳамда биологик функциялари механизмларнинг ўрганилиши (Ж. Уотсон, Ф. Крик, Р. Холли, Н. А. Белозерский, А. Баев), қайтар транскриптаза ферментининг кашф этилиши (X. Темин, Д. Балтимор), генетик коднинг маъноси очиб берилиши (М. Ниренберг, С. Очоа), оқсил биосинтезининг асосий боскичлари (Ф. Крик, Ф. Жакоб, Ж. Моно, А. Спирин) ва нуклеин кислоталарнинг ҳосил бўлиш механизмлари аниқланиши (А. Коренберг, С. Очоа), вирусларнинг структуравий тузилиши ва улар репликацияси механизмлари ҳамда генетик муҳандислик методларининг ишлаб чиқилиши (П. Берг, В. Арбер, Г. О. Смит, Д. Натане), геннинг синтезланиши (X. Корана), прионларнинг структуравий ва функционал хусусиятлари аниқланиши (С. Пруснер), одам геномининг тўлиқ ўрганилиши ва эмбрионал ўқ ҳужайраларининг кашф этилиши (М. Эвене, Ж. Томпсон, Ж. Беккер) мисол бўла олади.
Ўзбекистонда М.б.нинг ривожланиши ўтган аернинг 60-й.ларига тўғри келади. Унинг ривожланиши биокимё соҳасидаги тадқиқотлар б-н чамбарчас боғлиқ. М.б. фан сифатида дастлаб ҳоз. ЎзМУ нинг биокимё кафедрасида 1966 й.дан ўқитила бошланди (Ё. Тўрақулов).
М.б. сохасидаги и.т. ишлари Ўзбекистон ФА Биокимё институти фаолияти б-н боғлиқ. Бу соҳада эришилган ютукларга олимларимиздан Ё. Тўракулов, А. Ибрагимов, Т. Соашов, Б. Тош-муҳамедов, А. Абдукаримов, М. Рахимов, Ш. Солиҳов, Ш. Азимова, Т. Юсупов, О. Одилова ва б. катта ҳисса қўшган. М.б. қишлоқ хўжалигида (кўп маҳсулот берадиган зотлар ва ҳосилдор навлар олиш мақсадида ҳайвон ва ўсимликларнинг ирсий аппаратни бошқариш ва йўналтирилган ўзгаришлар ҳосил қилишда), микробиология саноати (биологик фаол полипептидлар, оқсиллар ва аминокислоталарни бактериялар ёрдамида синтезлаш)да, тиббиёт турли соҳалари (вирусология, иммунология)нпнт назарий асоси сифатида катта амалий аҳамиятга эга. Ҳоз. даврда М.б. олдида хавфли ўсмалар ва ирсий касалликларнинг молекуляр муаммоларини ўрганиш, уларнинг олдини олиш, каталитик реакциялар, гормонлар, заҳарли ва доривор моддалар таъсирининг молекуляр механизмларини аниқлаш, хотира механизми ва нерв жараёнлари табиатини аниқлаш каби муаммоларни ҳал қилиш вазифалари турибди. М.б. биокимё, биофизика, биоорганик кимё ва биотехнология б-н бирга биол. нинг битта умумий йўналиши бўлган физиккимёвий биологи-яга киради.
Ад.: Тўрақулов Ё., Молекуляр биология, Т., 1994; Спирин А., Молекулярная биология, М., 1986; Албертес Т. ва б., Молекулярная биология клетки, М., 1—5 т., 1987. Абдукарим Зикирёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.