Biologiya

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 340–346-b. — ziyouz.com

Biologiya (bio... va ..logiya)— tirik tabiat haqidagi fanlar majmuasi. B. hayotning barça kurinişlari: tirik organizmlar va tabiiy jamoalarning tuzilişi va funksiyasini, tirik mavjudotlarning kelib çiqişi va tarqalişi, ularning bir-biri va yotirik tabiat b-n özaro boğlanişini örganadi. B.ning asosiy vazifasi tiriklikning namoyon bölişi qonuniyatlarini örganiş, hayotning mohiyatini oçib beriş, tirik organizmlarni sistemaga solişdan iborat. «B.» terminini 1892 yda bir-biridan mustasno tariqasida birinçi bölib J. B. Lamark va G. R. Treviranus taklif etişgan. Bu termin T. Roze (1797) va K. Burdax (1800) asarlarida ham uçraydi.

Biologiya fanlari sistemasi. B. bir neça fanlardan tarkib topgan. Tadqiqot obyektiga binoan B. botanika (ösimliklarni örganadigan fan), zoologiya (hayvonlarni örganadigan fan), odam aiatomiyasi va fiziologiyasi (odam organizmining tuzilişi va funksiyasini örganadigan fan), mikrobiologiya (mikroorganizmlarni örganadigan fan) va gidrobiologiya (suvda yaşovçi organizmlar haqidagi fan)larga bölinadi. Bu fanlar öz navbatida birmunça kiçikroq tarmoklarga ajratiladi. Şu b-n birga B. fanlarining bir-biri b-n va b. fanlar b-n qöşilyb ketişi tufayli bir qança kompleks fanlar şakllangan (mas, sitogenetika, sitoembriologiya, ekologik genetika, ekologik fiziologiya). B. fanlarini tadqiqot metodlariga binoan ham alohida fanlarga ajratiş mumkin. Maye, organizmlarning tarqalişini biogeografiya, töqima va xujayralar tarkibini biokimyo, fizik jarayonlar va metodlarni biofizika örganadi. Öz navbatida bu fanlarni ham tekşiriş obyektlariga binoan alohida fanlarga ajratiş mumkin (mas, ösimliklar biokimyosi, hayvonlar biokimyosi). Biokimyoviy va biofizik metodlar köpinça özaro qöşilib yoki boşqa fanlar b-n birgalikda yangi fanlarni hosil qiladi (mas, radiatsiyey biokimyo, radiobiologiya). Biologik tadqiqotlardan oliigan natijalarni taxlil qiliş va umumlaştirişda biometriya, ya'ni biologik mat. katta ahamiyatga ega. Tirik organizmlar tuzilişini örganiş darajasiga binoan ham bir qança fanlar şakllangan (mas, molekulyar biologiya, gistologiya, anatomiya, ekologiya va b.). B.ning bevosita amaliyot b-n boğlangan masalalarini parazitologiya, gelmintologiya, immunologiya, bionika, kosmik biologiya kabi fanlar örganadi. Insonni biologik evolyutsiya mahsuli va obyekta yeyfatida antropologiya, ijtimoiy hayot mahsuli yeyfatida sotsial biologiya örganadi.

Rivojlaniş tarixi. Hayvonlar va ösimliklar oda,mlar uçun oziq-ovqat manbai bölganligi nazarda tutiladigan bölsa, B. tarGixi odam ğorda hayot keçira boşlagan davrdan, hatto undan ham oldinroq boşlangan deyiş mumkin. Ibtidoiy odamlar boşlana topgan ğorlarga çizilgan hayvonlarning rasmlari va ov manzarasi ularni hayvonlar tuzilişidan xabardor ekanligini körsatadi. Xuddi şunday rasmlar Surxondaryo viloyatidagi Köhitang toğining Zirovutsoy darasi ğorlaridan topilgan. Hoz. zamon B. fanining rivojlanişi Örta dengiz böyida yaşovçi xalklar (Qad. Misr, Yunoniston) sivilizatsiyasi b-n boğliq. Yunon va Rim naturfilosoflari birinçi bölib hayotning mohiyati va kelib çiqişini materialistik nuqgai nazardan tuşuntirib berişga harakat qilişgan. Xususan Demokrit atrof muhitdagi narsa va hodisalar doimiy bölmasdan özgarib turişi töğrisidagi materialistik ğoyani ilgari surgan. Arastu birinçi bölib hayvonlarni sistemaga solib örganişni taklif etgan. Galen xayvonlar (maymun va çöçqa) ning içki tuzilişi asosida odamning içki tuzilişini, qon tomirlari va nervlar funksiyasini tasvirlab bergan birinçi fiziologeksperimentator hisoblanadi (öşa davrda odam jasadini yorib tekşiriş taqiqlangan edi).

Örta asrlarda Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida fanlar taraqqiyoti deyarli töxtab qolgan bir davrda Örta Osiyo xududidagi davlatlarda tabiiy fanlar jadal sur'atlar b-n rivojlana boşladi. Bu davr fanlari tarixida Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy kabi allomalar alohida örin tutadi. Beruniy tabiat 5 element: böşliq, havo, olov, suv va tuprokdan yaratilgan deb e'tirof etadi. U özining «Hindiston» asarida tabiatni daraxtdagi eng bakuvvat va soğlom novdalarining ösişiga imkon beradigan boğbonga öxşatadi. Bu b-n u tirik organizmlar örtasida yaşaş uçun kuraş borişi va tabiiy tanlaniş sodir bölişini başorat kiladi. Ibn Sit öz asarlarida ösimlik va hayvonlar hamda boşqa tabiiy jismlar, hodisalar va ularning sabablari töğrisida yozib qoldirgan.

Uyğoniş davridagi geografik kaşfiyotlar, ösimlik va hayvonot dunyosiga qiziqişning kuçayişi bir qança mamlakatlarda botanika va hayvonot boğlarining taşkil etilişiga olib keladi. Bu davrda hayvonlar va ösimliklar töğrisida köplab asarlar paydo böladi. Ana şu davrda italiyalik botanik A. Çezalpino guli, uruği va mevasining tuzilişiga binoan ösimliklarni tasnif qilişga urinib kördi, uning asarlarida metamorfoz, tartib va tur töğrisidagi ayrim tuşunçalar ilk bor uçraydi. 16—17- a.lardahayvonlar töğrisida bir qança ensiklopedik asarlar paydo böladi. Şveysariyalik olim K. Gesnerning 5 jildli «Hayvonlar tarixi», italiyalik U. Aldrovandining 13 jildli monografiyasi, fransuz naturalisti G. Rondele va italyan Ç. Salvianining dengiz orti mamlakatlari hayvonlari töğrisidagi asarlari şular jumlasidandir. Bu davrda anatomiya sohasida ayniqsa katta kaşfiyotlar qilindi. Ingliz olimi U. Garvey (1578—1657) özining qon aylaniş sistemasi töğrisidagi ta'limotini yaratadi. Italiyalik olim F. Redining tajribalari tufayli (1667) hayotning öz-özidan paydo bölişi töğrisidagi ta'limotga katta zarba berilgan bölsada, uning batamom barham topişiga olib kelmadi. Köpçilik olimlar tuxum hujayraga ega bölmagan tuban organizmlar öz-özidan paydo bölişi mumkin degan fikrga ega edi. 16-a.da mikroskopning kaşf etilişi B.ning rivojlanişi uçun katta ahamiyatga ega böldi. Angliyalik R. Guk tomonidan hujayraning kaşf etilişi (1665), gollandiyalik A. Levenguk tomonidan bir hujayralilar va spermatozoidlar (1673), ingliz T. Millington (1676) va nemis R.Kamerarmus (1694) tomonidan ösimliklarda jinsiy tafovutlarning, italyan Malpigi (1675—79) va ingliz N. Gryu (1671—82) tomonidan ösimlik töqimalari, şuningdek baliklar tuxum hujayrasi (N. Steno, 1667) va kapillyar qon tomirlarining kaşf etilişi mikroskop ixtiro qilinişi b-n boğliq. Bu kaşfiyotlar embriologiyada ovistlar va animalistlar deb ataluvçi ikki oqimning paydo bölişiga olib keldi. Ulardan birinçilari—organizm mitti murtak holida tuxum hujayra içida, ikkinçilari—uruğ hujayra içida böladi, keyingi özgarişlar faqat miqdor özgarişlardan iborat, degan xato fiqolarni ilgari surdi (q. Preformizm). 17-a. oxiri va 18-a. boşlarida ösimlik va hayvonlarning sun'iy sistemasini yaratiş borasida bir qança urinişlar böldi. Ingliz olimi J. Rey 18 mingdan köproq ösimliklarni tavsiflab, ösimliklarni 19 sinfga, fransuz J. Turnefor ularni 22 sinfga böladi. Rey tur tuşunçasini anikdab berdi va umurtqasizlar tasnifini işlab çiqdi. Hayvonlar va ösimliklarning mukammal sun'iy sistemasini şved tabiatşunosi K. Linney özining «Tabiat sistemasi» (1735) asarida taklif qildi. Linney öz sistemasida odamni sut emizuvçilar sinfiga va maymunlar b-n birga primatlar turkumiga kiritgan bölsada, turlarning özgarmasligi, dunyoni ilohiy kuç tomonidan yaratilganligi töğrisidagi metafizik ğoyani yoklab çiqdi. Linneyning binar nomenklaturasi (turni uruğ va tur nomlari orqali atalişi) ösimliklar va hayvonlar sistematikasida ayniqsa juda katta ahamiyatga ega böldi. Lekin Linneyning sun'iy sistemasi köpçilik tabiatşunos olimlarni qoniqtirmasdi. Şu sababdan bir qança olimlar tabiiy sistemani tuzişga urinib körişdi. Botanika sohasida bunday sistemani ilk bor fransiyalik botanik A. L. Jyusye 1789 y.da işlab çikdi. Hayvonlar va ösimliklarni sistemaga soliş ğoyasi hamma olimlarga ham bir xilda ma'qul bölmadi. Fransiyalik tabiatşunos J. Byuffon tabiatdagi har qanday sistema, şu jumladan Linney sistemasiga ham qat'iy qarşi çiqadi. J. Byuffon «Tabiiyot tarixi» (1749— 88) asarida hayvonlar tuzilişidagi umumiylikni körsatadi, yaqin formalar örtasidagi öxşaşlikni ularning özaro qarindoşligi b-n tuşuntirişga harakat qiladi. Nemis vraçi va kimyogari G. Ştal kişi faoliyati uning ruhi tomonidan boşqarib borilişini ta'kidlaydi va buning dal ili sifatida fiziologik reaksiyalarning asabiyruhiy ta'sirlar b-n bogliqligini körsatib ötadi. Uning «hayot tonusi» töğrisidagi fikri nemis fiziologi A. Gallerning ta'sirlaniş töğrisidagi ğoyasida (1753) öz ifodasini topadi. U va çex anatomi va fiziologi Y. Proxoska miya iştirokisiz ta'sirotni qabul qiluvçi hamda organlarni harakatlantiruvçi nerv kuçi borligini körsatib berdi. Italiyalik olimlar L. Galvani va A. Volta hayvonlar organizmidagi elektrni aniqlaydi, bu hodisa elektrofiziologiya fanining paydo bölişi va rivojlanişiga olib keldi. Ingliz olimi J. Pristli ösimliklarni hayvonlar nafas olişi uçun zarur bölgan kislorod i. ç.ini körsatib beradi. Fransuz olimlari A. Lavuazye, P. Laplas va A. Segen hayvonlarning nafas olişi va oksidlaniş reaksiyalarida kislorodning ahamiyatini körsatib berdi. Organik dunyoning tarixiy taraqqiyoti töğrisidagi ğoyalar 18-a. ning ikkinçi yarmidan boşlab şakllana boşladi. Nemis olimi G. V. Leybnits tirik mavjudotlarning gradatsiyasi tamoyillarini e'lon qiladi va ösimliklar b-n hayvonlar örtasida oraliq formalar mavjud degan fikrni örtaga taşlaydi. Minerallardan boşlab odamgaça bölgan «tiriklik poğonasi» (gradatsiya) tamoyili, şveysar naturalisti Ş. Bonne (1745—64) fikriça, hayot tuzilişi va rivojlanişining uzluksizligini körsatadi. J. Byuffon Yer tarixi töğrisidagi öz gipotezasini işlab çikdi. Uning fikriça, Yer tarixi 80— 90 ming yildan iborat bölib, 7 davrga bölinadi, faqat eng sönggi davrda ösimliklar, hayvonlar va odam paydo bölgan. Fransuz olimi J. B. Lamark «Zoologiya falsafasi» (1809) asarida «tiriklik poğonasi»ni evolyutsiya nuqtai nazaridan tuşuntirib beradi. Tirik organizmlarning tubandan kjsak formalargaça takomillaşib borişi uning fikriça organizm uçun xos bölgan içki progressga intiliş (gradatsiya tamoyillari) tufayli sodir ■ bölgan. Lamark evolyutsiyani töğri tuşuntirgan bölsada, uning asosiy sabablarini oçib berolmadi. Fransuz olimi J. Kyuvye tirik organizmlarning tarixiy almaşinişi va bir qança turlarning qirilib ketişini tuşuntiriş uçun özining katastrofalar goyasini ilgari suradi. Fransuz olimi E.J. SentIler hayvonlar tuzilişidagi umumiylikni tuşuntirişga urinib, tuzilişdagi öxşaşlik ularning kelib çiqişidagi öxşaşlikni aks ettirişini ta'kidlaydi. T. Şvann tomonidan asoslab berilgan hujayra nazariyasi (1839) organik dunyoning birligini tuşunib olişda hamda sitologik va gistologik tekşirişlarning rivojlanişida katta ahamiyatga ega böldi. 19-a.ning örtalarida ösimliklarning oziqlaniş xususiyati va uning hayvonlarnikidan farq qilişi hamda tabiatda moddalar aylanişi prinsiplari kaşf etiladi (Yu. Libix, J. B. Bussengo). Hayvonlar fiziologiyasi sohasida E. DyubuaReymonning işlari tufayli elektrofiziologiyaga asos solinişi, K. Berner tomonidan organlarning ovqat hazm qilişdagi ahamiyati tuşuntirib berilişi (1845,1847); G. Gelmgols va K. Lyudvig tomonidan nervmuskul sistemasi va sezgi organlarini örganiş metodlari işlab çiqilişi; I. M. Seçenovning oliy nerv faoliyatini materialistik nuqtai nazardan talqin qilişi («Boş miya reflekslari», 1863) katta ahamiyatga ega böldi. L. Paster olib borgan tadqiqotlar tufayli hoz. organizmlarning öz-özidan paydo bölişi töğrisidagi ta'limotga uzilkesil zarba berildi (1860—64). S. N. Vinogradskiy xemosintez yöli b-n anorganik moddalardan organik moddalarni sintezlovçi xemosintez bakteriyalarini (1887— 91), D. I. Ivanovskiy viruslarni (1892) kaşf etdi.

19-a.da Ç. Darvin tomonidan evolyutsiya nazariyasining işlab çiqilişi B.ning rivojlanişi tarixida ayniqsa katta ahamiyatga ega. Uning «Turlarning paydo bölişi...» (1859) asarida evolyutsiyaning asosiy mexanizmi—tabiiy tanlaniş oçib beriladi. B.da Darvin ğoyalarining ğalabasi b-n evolyutsion soliştirma anatomiya (K. Gegenbaur), evolyutsion embriologiya (A. O. Kovalevskiy, I. I. Meçnikov), evolyutsion paleontologiya (V. O. Kovalevskiy) kabi yangi yönalişlarga asos solindi. Hujayraning bölinişi (E. Strasburger, 1875; V. Flemming, 1882 va b.), jinsiy hujayralarning yetilişi, uruglanişi (O. Gertvig, 1875; G. Fol 1877; E. van Beneden, 1884; T. Boveri, 1887, 1888) hamda u b-n boglik bölgan mitoz va meyozda xromosomalarning taqsimlanişini örganiş sohasida erişilgan muvaffaqiyatlar jinsiy hujayralar yadrosida irsiy axborotning saqlanişi töğrisida köplab ğoyalarning paydo bulişiga olib keldi. Ana şu davrda (1865) G. Mendel tomonidan irsiylaniş qonuniyatlari oçilişi b-n genetika faniga asos solindi.

20-a. yangi B. fanlarining rivojlanişi, B.da klassik tadqiqotlar miqyosining yanada kengayişi b-n ajralib turadi. Şu asrda genetika, sitologiya, fiziologiya, biokimyo, rivojlaniş B.si, evolyutsion ta'limot, ekologiya, biosfera haqida ta'limot, şuningdek mikrobiologiya, virusologiya, gelmintologiya, parazitologiya va B.ning boşqa köp tarmoqlari jadal sur'atlar b-n rivojlandi. Mendel oçgan qonunlar asosida mutatsiya va irsiyatning xromosoma nazariyalari işlab çiqildi (T. Boveri, 190207; U. Setton, 1902). Xromosoma nazariyasini T. Morgan va şogirdlari V. Iogansenning sof liniya töğrisidagi ta'limotiga (1903) asoslanib gen, genotip, fenotip tuşunçalarini işlab çiqişdi. 20-a.ning örtalarigaça genlarning kimyoviy tabiati irsiy molekulalar şaklida ekanligi nazariy jihatdan talqin qilinib kelindi (N. K. Kolsov, 1927). Mikroorganizmlardagi transduksiya va transformatsiya hodisalarini örganiş asosida DNK molekulasi genetik informatsiyani taşuvçi ekanligi aniklandi (AQŞ, O. Eyveri, 1944). DNK quş spirali tuzilişining örganilişi (J. Uotson, F. Krik, 1953) genetik kodning kaşf etilişiga olib keldi. Bu kaşfiyotlar molekulyar genetikaga asos soddi. Oqsillarning aminokislotalardan iborat tarkibi örganilganligi, ayrim oqsillar (insulin)ning sintez qilinişi, viruslar va faglarning nukleoproteidlardan tuzilganligining körsatib berilişi 20-a. örtalarida qilingan eng muhim kaşfiyotlardandir. Elektron mikroskopning kaşf etilişi oddiy mikroskopda körinmaydigan strukturalarni körişga, hujayraning eng nozik tuzilişini tekşirişga, bakteriyalar va viruslarning tuzilişini batafsil örganişga imkon berdi. Nişonli atomlar usuli organizmda sodir böladigan jarayonlarni örganiş uçun yöl oçdi. Gistologik kimyo differensial sentrifugalaş, rentgenostruktura analizi usullari tirik organizmlar kimyoviy tarkibi, hujayra organoidlari va qismlarini mukammal tekşiriş usullarini körsatib berdi. Ana şu kaşfiyotlar tufayli 20-a.ning 2-yarmida B.ning eng yoş sohasi—molekulyar B. dunyoga keldi va tez sur'atlar b-n rivojlana boşladi. Molekulyar B. sohasidagi tadqiqotlar B. fanining barça sohalarida yangi ğoyalar paydo bölişiga olib keldi; hujayraning tuzilişi va funksiyasi haqidagi tuşunçalarni tubdan özgartirib yubordi. 20-a.da hayvonlar fiziologiyasi sohasida ham katta yutuqlarga erişildi. Rus olimi I. M. Seçenov (1829—1905) nerv sistemasini örganib, boş miya reflekslari töğrisidagi ta'limotga asos soldi. I. P. Yaavlovşartli va şartsiz reflekslar, qon aylaniş va ovqat hazm qilişning nerv regulyatsiyasi sohasida bir qança yirik kaşfiyotlar qildi. Uning şartli reflekslar va oliy nerv faoliyati töğrisidagi ta'limoti Nobel mukofotiga sazovor böldi. Bu davrda neyrofiziologiya ham tez sur'atlar b-n rivojlana boşlaydi. Ösimliklar fiziologiyasida fotosintez jarayonlari, avvalo xlorofillni örganişda ança katta yutuqqa erişildi, xlorofill sintez qilindi, ösimliklarni östiradigan ba'zi gormonlar (auksinlar, gibberellinlar) ajratib olindi va sun'iy sintez qilindi. Evolyutsion nazariya sohasida ham muhim kaşfiyotlar qilindi, xususan 20—30-y.larda madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari aniklandi; mutatsion özgaruvçanlik, individlar sonining özgarib turişi va izolyatsiyani tanlanişning muayyan yönalişda ta'sir etişidagi örni oçib beriddi (N.I. Vavilov, S. S. Çetverikov, B. S. Xoldeyn, R. Fişer, S. Rayt, J. Xaksli, F. T. Dobrjanskiy, E. Mayr va b.). Bu esa darvinizmning yanada rivojlanişiga, evolyutsiya omillari mikroevolyutsiya va makroevolyutsiya töğrisidagi ta'limotlarni özida jo qilgan sintetik evolyutsion ta'limotni işlab çiqişga imkon berdi (I. I. Şmalgauzen va b.). V. I. Vernadskiyning biogeokimyo va biosfera, A. Tenslining ekosistemalar (1935) töğrisidagi ta'limotlari B.ning katta yutuklaridan bölib, inson b-n tabiat örtasidagi munosabatlarni işlab çiqişda muhim ahamiyatga ega. V. Şelferd (1912, 1939), Ç. Elton (1934) va b.ning işlari tufayli ekologiyaning nazariy asoslari işlab çiqildi. 20-a. örtalaridan boşlab ekologiya erişgan yutuqlar va tabiatni muhofaza qiliş muammolari deyarli barça B. fanlarini ekologiyalaştirişga olib keldi. Molekulyar biol. sohasidagi işlar (genetik kodning oçilişi, sun'iy genning sintezlanişi) gen injeneriyasi va biotexnologiya kabi amaliy fanlarning rivojlanişi uçun nazariy asos böldi. Keyingi yillarda ayniqsa populyatsion B. tez sur'atlar b-n rivojlanmoqda. Bu sohadagi tadqiqotlar son jihatdan tobora ösib borayotgan aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bölgan ehtiyojini tölaroq qondiriş, qirilib ketayotgan turlarni muhofaza qiliş va tirik organizmlarning biologik xilmaxilligini saqlab qoliş kabi muammolarni muvaffaqiyatli yeçişga imkon beradi.

Özbekistonda 20-a.ning 1-yarmida olib borilgan i. t. işlari asosan ösimlik va hayvonot dunyosi resurslarini örganiş va ulardan samarali foydalaniş hamda atrof muhitni muhofaza qiliş b-n boğliq. Botanika sohasida yaylovlarning fitomeliorativ holatini yaxşilaş, texnika ekinlari va suv ötlarini östiriş usullari işlab çiqildi; ösimliklarning geoekologik tasnifi, iyerarxik sxemasi taklif etildi; ösimliklarning ekstremal şaroitga moslaniş xususiyatlari oçib Ye^rildi (Q. 3. Zokirov, J. K. Saidov, P. A. Baranov, V. A. Burigin, A. M. Muzaffarov, P. K Zokirovva b.); ğözaning ekologik, anatomomorfologik va genetik xususiyatlarini örganiş sohasida bir qança işlar amalga oşirildi (S. X. Yöldoşev, A. I. Imomaliyev, S. S Sodiqov va b.). Mikrobiologik yöl b-n oqova suvlarni tozalaş, ma'danlarni ajratib oliş, q. x. çiqindilaridan yemxaşak tayyorlaş, fiziologik faol moddalarni ajratib oliş, ösimliklarning vilt va virus kasalliklariga qarşi kuraş asoslari yaratildi (M. I. Mavloniy, A. F. Xolmurodov, S. A. Asqarova va b.). Ekologikfaunistik işlar teriologiya, ornitologiya, gerpetologiya, gidrobiologiya, entomologiya, parazitologiya va zoologiyaning boşqa sohalarida keng miqyosda amalga oşirildi (T. 3. Zohidov, D. N. Kaşkarov, A. M. Muhammadiyev, S. N. Alimuhamedov, V. V. Yaxontov, R. O. Olimjonov, A. T. Tölaganov, M. A. Sultonov, J. A. Azimov va b.). 20-a.ning ikkinçi yarmida ayniqsa sönggi yillarda B.ning biokimyo, genetika, molekulyar B., biotexnologiya, biofizika va ekologiya sohalarida bir qança muhim işlar amalga oşirildi. Tireoid gormonlarning ta'siri mexanizmi aniklandi (Yo. X. Töraqulov, T. S. Soatov). Biologik membranalarning tuzilişi, hayvonlar toksikologiyasi va biokimyosi, ionlantiruvçi nurlar, defoliantlarning ta'sir mexanizmi va ionlarni membrana orqali transporta muammolarini yeçişda ham bir kator muvaffaqiyatlar qölga kiritiddi (A. P. Ibragimov, J. H. Hamidov, A. Q. Qosimov). Ğözada genetik belgilarning irsiylaniş mexanizmi işlab çiqildi (J. A. Musayev, O. J. Jalilov, A. A. Abdullayev, N. N. Nazirov, A. A. Abdukarimov). Gen va hujayra injeneriyasining rivojlanişi insulin, interferon va östiruvçi gormonlarni oliş imkonini berdi (B. O. Toşmuhamedov, A. A. Abdukarimov, M. M. Rahimov, A. I. Gagelgans va b.). B.ga oid tadqiqotlar Özbekiston FAning Botanika, Zoologiya, Mikrobiologiya, Genetika, Fiziologiya va biofizika, Biokimyo intlarida, şuningdek oliy öquv yurtlarida olib borilmoqda.

B.ning zamonaviy muammolari. B.ning tabiiy fanlar va kişilik jamiyatining rivojlanişiga revolyutsion ta'sir körsatadigan muammolari molekulyar B., genetika fanlari muskullar, nerv sistemasi va sezgi organlari fiziologiyasi va biokimyosi (tafakkur, qözğaliş, tormozlaniş va b.), fotova xemosintez, tabiiy sistemalar energetikasi va mahsuldorligi b-n boğliq. Molekulyar B. sohasi hujayra içida boradigan fizikkimyoviy jarayonlar va tirik sistemalar nisbiy turğunligining boşqarilişi, ayniqsa genlarning işga tuşirilişi mexanizmini örganiş ham B.ning markaziy muammolaridan biri hisoblanadi. Organizmni individual rivojlanişi davomida hujayralarning ixtisoslaşib borişi va töqimalarning hosil bölişi, Yerda hayot paydo bölişining dastlabki davrlarida tirik organizmlarga xos murakkab polimerlarning tabiiy sintezlanişi va ulardan öz-özini yarata oladigan tirik sistemalar paydo bölişini örganiş ham muhim masalalardan hisoblanadi. Yer yuzida aholi sonining tez sur'atlar b-n ösib borişi B. oldiga biosferaning mahsuldorligini oşiriş, yaşaş muhitini ifloslanişdan saklaş, ösimlik va hayvonlarni muhofaza qiliş va ratsional foydalanişdan iborat juda köp muammolarni qöyadi. Biosfera va ekologik sistemalarni qayta quriş va ulardan foydalaniş işlari ösimlik, hayvonlar va mikroorganizmlarni Yerning hamma qismida inventarizatsiya qilişni nazarda tutadi. B. sohasidagi i. t. işlari Xalqaro biologik dastur yordamida koordinatsiya qilib boriladi.

Bekjon Toşmuhamedov, Oçil Mavlonov.

Q.: Preformizm

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИОЛОГИЯ (био... ва ..логия)— тирик табиат ҳақидаги фанлар мажмуаси. Б. ҳаётнинг барча куринишлари: тирик организмлар ва табиий жамоаларнинг тузилиши ва функциясини, тирик мавжудотларнинг келиб чиқиши ва тарқалиши, уларнинг бир-бири ва йотирик табиат б-н ўзаро боғланишини ўрганади. Б.нинг асосий вазифаси тирикликнинг намоён бўлиши қонуниятларини ўрганиш, ҳаётнинг моҳиятини очиб бериш, тирик организмларни системага солишдан иборат. «Б.» терминини 1892 йда бир-биридан мустасно тариқасида биринчи бўлиб Ж. Б. Ламарк ва Г. Р. Тревиранус таклиф этишган. Бу термин Т. Розе (1797) ва К. Бурдах (1800) асарларида ҳам учрайди.

Биология фанлари системаси. Б. бир неча фанлардан таркиб топган. Тадқиқот объектига биноан Б. ботаника (ўсимликларни ўрганадиган фан), зоология (ҳайвонларни ўрганадиган фан), одам аиатомияси ва физиологияси (одам организмининг тузилиши ва функциясини ўрганадиган фан), микробиология (микроорганизмларни ўрганадиган фан) ва гидробиология (сувда яшовчи организмлар ҳақидаги фан)ларга бўлинади. Бу фанлар ўз навбатида бирмунча кичикроқ тармокларга ажратилади. Шу б-н бирга Б. фанларининг бир-бири б-н ва б. фанлар б-н қўшилйб кетиши туфайли бир қанча комплекс фанлар шаклланган (мас, цитогенетика, цитоэмбриология, экологик генетика, экологик физиология). Б. фанларини тадқиқот методларига биноан ҳам алоҳида фанларга ажратиш мумкин. Мае, организмларнинг тарқалишини биогеография, тўқима ва хужайралар таркибини биокимё, физик жараёнлар ва методларни биофизика ўрганади. Ўз навбатида бу фанларни ҳам текшириш объектларига биноан алоҳида фанларга ажратиш мумкин (мас, ўсимликлар биокимёси, ҳайвонлар биокимёси). Биокимёвий ва биофизик методлар кўпинча ўзаро қўшилиб ёки бошқа фанлар б-н биргаликда янги фанларни ҳосил қилади (мас, радиацией биокимё, радиобиология). Биологик тадқиқотлардан олииган натижаларни тахлил қилиш ва умумлаштиришда биометрия, яъни биологик мат. катта аҳамиятга эга. Тирик организмлар тузилишини ўрганиш даражасига биноан ҳам бир қанча фанлар шаклланган (мас, молекуляр биология, гистология, анатомия, экология ва б.). Б.нинг бевосита амалиёт б-н боғланган масалаларини паразитология, гельминтология, иммунология, бионика, космик биология каби фанлар ўрганади. Инсонни биологик эволюция маҳсули ва объекта ейфатида антропология, ижтимоий ҳаёт маҳсули ейфатида социал биология ўрганади.

Ривожланиш тарихи. Ҳайвонлар ва ўсимликлар ода,млар учун озиқ-овқат манбаи бўлганлиги назарда тутиладиган бўлса, Б. тарГихи одам ғорда ҳаёт кечира бошлаган даврдан, ҳатто ундан ҳам олдинроқ бошланган дейиш мумкин. Ибтидоий одамлар бошлана топган ғорларга чизилган ҳайвонларнинг расмлари ва ов манзараси уларни ҳайвонлар тузилишидан хабардор эканлигини кўрсатади. Худди шундай расмлар Сурхондарё вилоятидаги Кўҳитанг тоғининг Зировутсой дараси ғорларидан топилган. Ҳоз. замон Б. фанининг ривожланиши Ўрта денгиз бўйида яшовчи халклар (Қад. Миср, Юнонистон) цивилизацияси б-н боғлиқ. Юнон ва Рим натурфилософлари биринчи бўлиб ҳаётнинг моҳияти ва келиб чиқишини материалистик нуқгаи назардан тушунтириб беришга ҳаракат қилишган. Хусусан Демокрит атроф муҳитдаги нарса ва ҳодисалар доимий бўлмасдан ўзгариб туриши тўғрисидаги материалистик ғояни илгари сурган. Арасту биринчи бўлиб ҳайвонларни системага солиб ўрганишни таклиф этган. Гален хайвонлар (маймун ва чўчқа) нинг ички тузилиши асосида одамнинг ички тузилишини, қон томирлари ва нервлар функциясини тасвирлаб берган биринчи физиологэкспериментатор ҳисобланади (ўша даврда одам жасадини ёриб текшириш тақиқланган эди).

Ўрта асрларда Ғарбий Европа мамлакатларида фанлар тараққиёти деярли тўхтаб қолган бир даврда Ўрта Осиё худудидаги давлатларда табиий фанлар жадал суръатлар б-н ривожлана бошлади. Бу давр фанлари тарихида Муҳаммад Хоразмий, Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино ва Абу Райҳон Беруний каби алломалар алоҳида ўрин тутади. Беруний табиат 5 элемент: бўшлиқ, ҳаво, олов, сув ва тупрокдан яратилган деб эътироф этади. У ўзининг «Ҳиндистон» асарида табиатни дарахтдаги энг бакувват ва соғлом новдаларининг ўсишига имкон берадиган боғбонга ўхшатади. Бу б-н у тирик организмлар ўртасида яшаш учун кураш бориши ва табиий танланиш содир бўлишини башорат килади. Ибн Сит ўз асарларида ўсимлик ва ҳайвонлар ҳамда бошқа табиий жисмлар, ҳодисалар ва уларнинг сабаблари тўғрисида ёзиб қолдирган.

Уйғониш давридаги географик кашфиётлар, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига қизиқишнинг кучайиши бир қанча мамлакатларда ботаника ва ҳайвонот боғларининг ташкил этилишига олиб келади. Бу даврда ҳайвонлар ва ўсимликлар тўғрисида кўплаб асарлар пайдо бўлади. Ана шу даврда италиялик ботаник А. Чезальпино гули, уруғи ва мевасининг тузилишига биноан ўсимликларни тасниф қилишга уриниб кўрди, унинг асарларида метаморфоз, тартиб ва тур тўғрисидаги айрим тушунчалар илк бор учрайди. 16—17- а.лардаҳайвонлар тўғрисида бир қанча энциклопедик асарлар пайдо бўлади. Швейцариялик олим К. Геснернинг 5 жилдли «Ҳайвонлар тарихи», италиялик У. Альдровандининг 13 жилдли монографияси, француз натуралисти Г. Ронделе ва итальян Ч. Сальвианининг денгиз орти мамлакатлари ҳайвонлари тўғрисидаги асарлари шулар жумласидандир. Бу даврда анатомия соҳасида айниқса катта кашфиётлар қилинди. Инглиз олими У. Гарвей (1578—1657) ўзининг қон айланиш системаси тўғрисидаги таълимотини яратади. Италиялик олим Ф. Редининг тажрибалари туфайли (1667) ҳаётнинг ўз-ўзидан пайдо бўлиши тўғрисидаги таълимотга катта зарба берилган бўлсада, унинг батамом барҳам топишига олиб келмади. Кўпчилик олимлар тухум ҳужайрага эга бўлмаган тубан организмлар ўз-ўзидан пайдо бўлиши мумкин деган фикрга эга эди. 16-а.да микроскопнинг кашф этилиши Б.нинг ривожланиши учун катта аҳамиятга эга бўлди. Англиялик Р. Гук томонидан ҳужайранинг кашф этилиши (1665), голландиялик А. Левенгук томонидан бир ҳужайралилар ва сперматозоидлар (1673), инглиз Т. Миллингтон (1676) ва немис Р.Камерармус (1694) томонидан ўсимликларда жинсий тафовутларнинг, итальян Мальпиги (1675—79) ва инглиз Н. Грю (1671—82) томонидан ўсимлик тўқималари, шунингдек баликлар тухум ҳужайраси (Н. Стено, 1667) ва капилляр қон томирларининг кашф этилиши микроскоп ихтиро қилиниши б-н боғлиқ. Бу кашфиётлар эмбриологияда овистлар ва анималистлар деб аталувчи икки оқимнинг пайдо бўлишига олиб келди. Улардан биринчилари—организм митти муртак ҳолида тухум ҳужайра ичида, иккинчилари—уруғ ҳужайра ичида бўлади, кейинги ўзгаришлар фақат миқдор ўзгаришлардан иборат, деган хато фиқоларни илгари сурди (қ. Преформизм). 17-а. охири ва 18-а. бошларида ўсимлик ва ҳайвонларнинг сунъий системасини яратиш борасида бир қанча уринишлар бўлди. Инглиз олими Ж. Рей 18 мингдан кўпроқ ўсимликларни тавсифлаб, ўсимликларни 19 синфга, француз Ж. Турнефор уларни 22 синфга бўлади. Рей тур тушунчасини аникдаб берди ва умуртқасизлар таснифини ишлаб чиқди. Ҳайвонлар ва ўсимликларнинг мукаммал сунъий системасини швед табиатшуноси К. Линней ўзининг «Табиат системаси» (1735) асарида таклиф қилди. Линней ўз системасида одамни сут эмизувчилар синфига ва маймунлар б-н бирга приматлар туркумига киритган бўлсада, турларнинг ўзгармаслиги, дунёни илоҳий куч томонидан яратилганлиги тўғрисидаги метафизик ғояни ёклаб чиқди. Линнейнинг бинар номенклатураси (турни уруғ ва тур номлари орқали аталиши) ўсимликлар ва ҳайвонлар систематикасида айниқса жуда катта аҳамиятга эга бўлди. Лекин Линнейнинг сунъий системаси кўпчилик табиатшунос олимларни қониқтирмасди. Шу сабабдан бир қанча олимлар табиий системани тузишга уриниб кўришди. Ботаника соҳасида бундай системани илк бор франциялик ботаник А. Л. Жюсье 1789 й.да ишлаб чикди. Ҳайвонлар ва ўсимликларни системага солиш ғояси ҳамма олимларга ҳам бир хилда маъқул бўлмади. Франциялик табиатшунос Ж. Бюффон табиатдаги ҳар қандай система, шу жумладан Линней системасига ҳам қатъий қарши чиқади. Ж. Бюффон «Табииёт тарихи» (1749— 88) асарида ҳайвонлар тузилишидаги умумийликни кўрсатади, яқин формалар ўртасидаги ўхшашликни уларнинг ўзаро қариндошлиги б-н тушунтиришга ҳаракат қилади. Немис врачи ва кимёгари Г. Шталь киши фаолияти унинг руҳи томонидан бошқариб борилишини таъкидлайди ва бунинг дал или сифатида физиологик реакцияларнинг асабийруҳий таъсирлар б-н боглиқлигини кўрсатиб ўтади. Унинг «ҳаёт тонуси» тўғрисидаги фикри немис физиологи А. Галлернинг таъсирланиш тўғрисидаги ғоясида (1753) ўз ифодасини топади. У ва чех анатоми ва физиологи Й. Прохоска мия иштирокисиз таъсиротни қабул қилувчи ҳамда органларни ҳаракатлантирувчи нерв кучи борлигини кўрсатиб берди. Италиялик олимлар Л. Гальвани ва А. Вольта ҳайвонлар организмидаги электрни аниқлайди, бу ҳодиса электрофизиология фанининг пайдо бўлиши ва ривожланишига олиб келди. Инглиз олими Ж. Пристли ўсимликларни ҳайвонлар нафас олиши учун зарур бўлган кислород и. ч.ини кўрсатиб беради. Француз олимлари А. Лавуазье, П. Лаплас ва А. Сеген ҳайвонларнинг нафас олиши ва оксидланиш реакцияларида кислороднинг аҳамиятини кўрсатиб берди. Органик дунёнинг тарихий тараққиёти тўғрисидаги ғоялар 18-а. нинг иккинчи ярмидан бошлаб шакллана бошлади. Немис олими Г. В. Лейбниц тирик мавжудотларнинг градацияси тамойилларини эълон қилади ва ўсимликлар б-н ҳайвонлар ўртасида оралиқ формалар мавжуд деган фикрни ўртага ташлайди. Минераллардан бошлаб одамгача бўлган «тириклик поғонаси» (градация) тамойили, швейцар натуралисти Ш. Бонне (1745—64) фикрича, ҳаёт тузилиши ва ривожланишининг узлуксизлигини кўрсатади. Ж. Бюффон Ер тарихи тўғрисидаги ўз гипотезасини ишлаб чикди. Унинг фикрича, Ер тарихи 80— 90 минг йилдан иборат бўлиб, 7 даврга бўлинади, фақат энг сўнгги даврда ўсимликлар, ҳайвонлар ва одам пайдо бўлган. Француз олими Ж. Б. Ламарк «Зоология фалсафаси» (1809) асарида «тириклик поғонаси»ни эволюция нуқтаи назаридан тушунтириб беради. Тирик организмларнинг тубандан кжсак формаларгача такомиллашиб бориши унинг фикрича организм учун хос бўлган ички прогрессга интилиш (градация тамойиллари) туфайли содир ■ бўлган. Ламарк эволюцияни тўғри тушунтирган бўлсада, унинг асосий сабабларини очиб беролмади. Француз олими Ж. Кювье тирик организмларнинг тарихий алмашиниши ва бир қанча турларнинг қирилиб кетишини тушунтириш учун ўзининг катастрофалар гоясини илгари суради. Француз олими Э.Ж. СентИлер ҳайвонлар тузилишидаги умумийликни тушунтиришга уриниб, тузилишдаги ўхшашлик уларнинг келиб чиқишидаги ўхшашликни акс эттиришини таъкидлайди. Т. Шванн томонидан асослаб берилган ҳужайра назарияси (1839) органик дунёнинг бирлигини тушуниб олишда ҳамда цитологик ва гистологик текширишларнинг ривожланишида катта аҳамиятга эга бўлди. 19-а.нинг ўрталарида ўсимликларнинг озиқланиш хусусияти ва унинг ҳайвонларникидан фарқ қилиши ҳамда табиатда моддалар айланиши принциплари кашф этилади (Ю. Либих, Ж. Б. Буссенго). Ҳайвонлар физиологияси соҳасида Э. ДюбуаРеймоннинг ишлари туфайли электрофизиологияга асос солиниши, К. Бернер томонидан органларнинг овқат ҳазм қилишдаги аҳамияти тушунтириб берилиши (1845,1847); Г. Гельмгольц ва К. Людвиг томонидан нервмускул системаси ва сезги органларини ўрганиш методлари ишлаб чиқилиши; И. М. Сеченовнинг олий нерв фаолиятини материалистик нуқтаи назардан талқин қилиши («Бош мия рефлекслари», 1863) катта аҳамиятга эга бўлди. Л. Пастер олиб борган тадқиқотлар туфайли ҳоз. организмларнинг ўз-ўзидан пайдо бўлиши тўғрисидаги таълимотга узилкесил зарба берилди (1860—64). С. Н. Виноградский хемосинтез йўли б-н анорганик моддалардан органик моддаларни синтезловчи хемосинтез бактерияларини (1887— 91), Д. И. Ивановский вирусларни (1892) кашф этди.

19-а.да Ч. Дарвин томонидан эволюция назариясининг ишлаб чиқилиши Б.нинг ривожланиши тарихида айниқса катта аҳамиятга эга. Унинг «Турларнинг пайдо бўлиши...» (1859) асарида эволюциянинг асосий механизми—табиий танланиш очиб берилади. Б.да Дарвин ғояларининг ғалабаси б-н эволюцион солиштирма анатомия (К. Гегенбаур), эволюцион эмбриология (А. О. Ковалевский, И. И. Мечников), эволюцион палеонтология (В. О. Ковалевский) каби янги йўналишларга асос солинди. Ҳужайранинг бўлиниши (Э. Страсбургер, 1875; В. Флемминг, 1882 ва б.), жинсий ҳужайраларнинг етилиши, уругланиши (О. Гертвиг, 1875; Г. Фоль 1877; Э. ван Бенеден, 1884; Т. Бовери, 1887, 1888) ҳамда у б-н боглик бўлган митоз ва мейозда хромосомаларнинг тақсимланишини ўрганиш соҳасида эришилган муваффақиятлар жинсий ҳужайралар ядросида ирсий ахборотнинг сақланиши тўғрисида кўплаб ғояларнинг пайдо булишига олиб келди. Ана шу даврда (1865) Г. Мендель томонидан ирсийланиш қонуниятлари очилиши б-н генетика фанига асос солинди.

20-а. янги Б. фанларининг ривожланиши, Б.да классик тадқиқотлар миқёсининг янада кенгайиши б-н ажралиб туради. Шу асрда генетика, цитология, физиология, биокимё, ривожланиш Б.си, эволюцион таълимот, экология, биосфера ҳақида таълимот, шунингдек микробиология, вирусология, гельминтология, паразитология ва Б.нинг бошқа кўп тармоқлари жадал суръатлар б-н ривожланди. Мендель очган қонунлар асосида мутация ва ирсиятнинг хромосома назариялари ишлаб чиқилди (Т. Бовери, 190207; У. Сеттон, 1902). Хромосома назариясини Т. Морган ва шогирдлари В. Иогансеннинг соф линия тўғрисидаги таълимотига (1903) асосланиб ген, генотип, фенотип тушунчаларини ишлаб чиқишди. 20-а.нинг ўрталаригача генларнинг кимёвий табиати ирсий молекулалар шаклида эканлиги назарий жиҳатдан талқин қилиниб келинди (Н. К. Кольцов, 1927). Микроорганизмлардаги трансдукция ва трансформация ҳодисаларини ўрганиш асосида ДНК молекуласи генетик информацияни ташувчи эканлиги аникланди (АҚШ, О. Эйвери, 1944). ДНК қуш спирали тузилишининг ўрганилиши (Ж. Уотсон, Ф. Крик, 1953) генетик коднинг кашф этилишига олиб келди. Бу кашфиётлар молекуляр генетикага асос содди. Оқсилларнинг аминокислоталардан иборат таркиби ўрганилганлиги, айрим оқсиллар (инсулин)нинг синтез қилиниши, вируслар ва фагларнинг нуклеопротеидлардан тузилганлигининг кўрсатиб берилиши 20-а. ўрталарида қилинган энг муҳим кашфиётлардандир. Электрон микроскопнинг кашф этилиши оддий микроскопда кўринмайдиган структураларни кўришга, ҳужайранинг энг нозик тузилишини текширишга, бактериялар ва вирусларнинг тузилишини батафсил ўрганишга имкон берди. Нишонли атомлар усули организмда содир бўладиган жараёнларни ўрганиш учун йўл очди. Гистологик кимё дифференциал центрифугалаш, рентгеноструктура анализи усуллари тирик организмлар кимёвий таркиби, ҳужайра органоидлари ва қисмларини мукаммал текшириш усулларини кўрсатиб берди. Ана шу кашфиётлар туфайли 20-а.нинг 2-ярмида Б.нинг энг ёш соҳаси—молекуляр Б. дунёга келди ва тез суръатлар б-н ривожлана бошлади. Молекуляр Б. соҳасидаги тадқиқотлар Б. фанининг барча соҳаларида янги ғоялар пайдо бўлишига олиб келди; ҳужайранинг тузилиши ва функцияси ҳақидаги тушунчаларни тубдан ўзгартириб юборди. 20-а.да ҳайвонлар физиологияси соҳасида ҳам катта ютуқларга эришилди. Рус олими И. М. Сеченов (1829—1905) нерв системасини ўрганиб, бош мия рефлекслари тўғрисидаги таълимотга асос солди. И. П. Яавловшартли ва шартсиз рефлекслар, қон айланиш ва овқат ҳазм қилишнинг нерв регуляцияси соҳасида бир қанча йирик кашфиётлар қилди. Унинг шартли рефлекслар ва олий нерв фаолияти тўғрисидаги таълимоти Нобель мукофотига сазовор бўлди. Бу даврда нейрофизиология ҳам тез суръатлар б-н ривожлана бошлайди. Ўсимликлар физиологиясида фотосинтез жараёнлари, аввало хлорофиллни ўрганишда анча катта ютуққа эришилди, хлорофилл синтез қилинди, ўсимликларни ўстирадиган баъзи гормонлар (ауксинлар, гиббереллинлар) ажратиб олинди ва сунъий синтез қилинди. Эволюцион назария соҳасида ҳам муҳим кашфиётлар қилинди, хусусан 20—30-й.ларда маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари аникланди; мутацион ўзгарувчанлик, индивидлар сонининг ўзгариб туриши ва изоляцияни танланишнинг муайян йўналишда таъсир этишидаги ўрни очиб беридди (Н.И. Вавилов, С. С. Четвериков, Б. С. Холдейн, Р. Фишер, С. Райт, Ж. Хаксли, Ф. Т. Добржанский, Э. Майр ва б.). Бу эса дарвинизмнинг янада ривожланишига, эволюция омиллари микроэволюция ва макроэволюция тўғрисидаги таълимотларни ўзида жо қилган синтетик эволюцион таълимотни ишлаб чиқишга имкон берди (И. И. Шмальгаузен ва б.). В. И. Вернадскийнинг биогеокимё ва биосфера, А. Тенслининг экосистемалар (1935) тўғрисидаги таълимотлари Б.нинг катта ютукларидан бўлиб, инсон б-н табиат ўртасидаги муносабатларни ишлаб чиқишда муҳим аҳамиятга эга. В. Шелферд (1912, 1939), Ч. Элтон (1934) ва б.нинг ишлари туфайли экологиянинг назарий асослари ишлаб чиқилди. 20-а. ўрталаридан бошлаб экология эришган ютуқлар ва табиатни муҳофаза қилиш муаммолари деярли барча Б. фанларини экологиялаштиришга олиб келди. Молекуляр биол. соҳасидаги ишлар (генетик коднинг очилиши, сунъий геннинг синтезланиши) ген инженерияси ва биотехнология каби амалий фанларнинг ривожланиши учун назарий асос бўлди. Кейинги йилларда айниқса популяцион Б. тез суръатлар б-н ривожланмоқда. Бу соҳадаги тадқиқотлар сон жиҳатдан тобора ўсиб бораётган аҳолининг озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини тўлароқ қондириш, қирилиб кетаётган турларни муҳофаза қилиш ва тирик организмларнинг биологик хилмахиллигини сақлаб қолиш каби муаммоларни муваффақиятли ечишга имкон беради.

Ўзбекистонда 20-а.нинг 1-ярмида олиб борилган и. т. ишлари асосан ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ресурсларини ўрганиш ва улардан самарали фойдаланиш ҳамда атроф муҳитни муҳофаза қилиш б-н боғлиқ. Ботаника соҳасида яйловларнинг фитомелиоратив ҳолатини яхшилаш, техника экинлари ва сув ўтларини ўстириш усуллари ишлаб чиқилди; ўсимликларнинг геоэкологик таснифи, иерархик схемаси таклиф этилди; ўсимликларнинг экстремал шароитга мосланиш хусусиятлари очиб Е^рилди (Қ. 3. Зокиров, Ж. К. Саидов, П. А. Баранов, В. А. Буригин, А. М. Музаффаров, П. К Зокировва б.); ғўзанинг экологик, анатомоморфологик ва генетик хусусиятларини ўрганиш соҳасида бир қанча ишлар амалга оширилди (С. X. Йўлдошев, А. И. Имомалиев, С. С Содиқов ва б.). Микробиологик йўл б-н оқова сувларни тозалаш, маъданларни ажратиб олиш, қ. х. чиқиндиларидан емхашак тайёрлаш, физиологик фаол моддаларни ажратиб олиш, ўсимликларнинг вилт ва вирус касалликларига қарши кураш асослари яратилди (М. И. Мавлоний, A. F. Холмуродов, С. А. Асқарова ва б.). Экологикфаунистик ишлар териология, орнитология, герпетология, гидробиология, энтомология, паразитология ва зоологиянинг бошқа соҳаларида кенг миқёсда амалга оширилди (Т. 3. Зоҳидов, Д. Н. Кашкаров, А. М. Муҳаммадиев, С. Н. Алимуҳамедов, В. В. Яхонтов, Р. О. Олимжонов, А. Т. Тўлаганов, М. А. Султонов, Ж. А. Азимов ва б.). 20-а.нинг иккинчи ярмида айниқса сўнгги йилларда Б.нинг биокимё, генетика, молекуляр Б., биотехнология, биофизика ва экология соҳаларида бир қанча муҳим ишлар амалга оширилди. Тиреоид гормонларнинг таъсири механизми аникланди (Ё. X. Тўрақулов, Т. С. Соатов). Биологик мембраналарнинг тузилиши, ҳайвонлар токсикологияси ва биокимёси, ионлантирувчи нурлар, дефолиантларнинг таъсир механизми ва ионларни мембрана орқали транспорта муаммоларини ечишда ҳам бир катор муваффақиятлар қўлга киритидди (А. П. Ибрагимов, Ж. Ҳ. Ҳамидов, А. Қ. Қосимов). Ғўзада генетик белгиларнинг ирсийланиш механизми ишлаб чиқилди (Ж. А. Мусаев, О. Ж. Жалилов, А. А. Абдуллаев, Н. Н. Назиров, А. А. Абдукаримов). Ген ва ҳужайра инженериясининг ривожланиши инсулин, интерферон ва ўстирувчи гормонларни олиш имконини берди (Б. О. Тошмуҳамедов, А. А. Абдукаримов, М. М. Раҳимов, А. И. Гагельганс ва б.). Б.га оид тадқиқотлар Ўзбекистон ФАнинг Ботаника, Зоология, Микробиология, Генетика, Физиология ва биофизика, Биокимё интларида, шунингдек олий ўқув юртларида олиб борилмоқда.

Б.нинг замонавий муаммолари. Б.нинг табиий фанлар ва кишилик жамиятининг ривожланишига революцион таъсир кўрсатадиган муаммолари молекуляр Б., генетика фанлари мускуллар, нерв системаси ва сезги органлари физиологияси ва биокимёси (тафаккур, қўзғалиш, тормозланиш ва б.), фотова хемосинтез, табиий системалар энергетикаси ва маҳсулдорлиги б-н боғлиқ. Молекуляр Б. соҳаси ҳужайра ичида борадиган физиккимёвий жараёнлар ва тирик системалар нисбий турғунлигининг бошқарилиши, айниқса генларнинг ишга туширилиши механизмини ўрганиш ҳам Б.нинг марказий муаммоларидан бири ҳисобланади. Организмни индивидуал ривожланиши давомида ҳужайраларнинг ихтисослашиб бориши ва тўқималарнинг ҳосил бўлиши, Ерда ҳаёт пайдо бўлишининг дастлабки даврларида тирик организмларга хос мураккаб полимерларнинг табиий синтезланиши ва улардан ўз-ўзини ярата оладиган тирик системалар пайдо бўлишини ўрганиш ҳам муҳим масалалардан ҳисобланади. Ер юзида аҳоли сонининг тез суръатлар б-н ўсиб бориши Б. олдига биосферанинг маҳсулдорлигини ошириш, яшаш муҳитини ифлосланишдан саклаш, ўсимлик ва ҳайвонларни муҳофаза қилиш ва рационал фойдаланишдан иборат жуда кўп муаммоларни қўяди. Биосфера ва экологик системаларни қайта қуриш ва улардан фойдаланиш ишлари ўсимлик, ҳайвонлар ва микроорганизмларни Ернинг ҳамма қисмида инвентаризация қилишни назарда тутади. Б. соҳасидаги и. т. ишлари Халқаро биологик дастур ёрдамида координация қилиб борилади.

Бекжон Тошмуҳамедов, Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.