Preformizm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 385–386-b. — ziyouz.com
Preformizm (lot. praeformo — ol-dindan hosil qilaman) — organizm jinsiy hujayralarida embrionning rivojlanişi va undan hosil böladigan organizm xususiyatlarini oldindan belgilab beradigan moddiy tuzilmalarning bölişi töğrisidagi ta'limot. Pre-formistik qaraşlar tarixan uzok, vakt davomida şakllangan. Dastlabki mikro-skopistlar (Ya. Svammerdam, M. Malpigi, A. Levenguk va b.) fikriça, tuxum (ovizm) yoki uruğ (animalkulizm) hujayrada barça organlar batamom şakllangan, juda kiçik murtakça mavjud; rivojlaniş fakat murtak qismlarining yi-riklaşuvidan ibo-rat. Tuxum yoki urug hujayrani 1-öringa qöyişiga köra, preformistlarni ovistlar va animalkulistlarga ajratiş mumkin. Preformistlar ilgari surgan ğoya manti-qiy jihatdan kreatsionistlarning tirik organizmlarni xudoning özi yaratganligi töğrisidagi ğoyasiga yaqin keladi (q. Kreatsionizm). Preformis-tik qaraşlarni keyinçalik hayotning öz-özidan paydo bölişi töğrisidagi va b. ğoyalarning muxoliflari (A. Gal-ler, Ş. Bonne, L. Spalansani va b.) rivojlantirişdi, 18-a.ning 2yarmidan boşlab organizm rivojlanişidagi izdan çiqişlar, ota-ona belgilarining irsiylanişi, organlar re-generatsiyasi töğrisida ma'lumotlar töplanib borişi b-n rivojlanişda yangi belgilarning muayyan tartibda hosil bölişi töğrisidagi ta'limot — epigenez şakllandi. T. Mopertyui, J. B. Byuffon, ayniqsa, K. Volf to-vuq tuxumi va ösimlik murtagining rivojlanişini kuzatiş asosida bu ta'limotni yoqlab çiqişdi.
19-a.ning 2yarmida uruğlaniş va hujayra bölinişi (mitoz)nnt mo-qiyati oçib berilişi hamda irsiyat va rivojlaniş mexanizmlarining hujayra yadrosidagi xromosomalar b-n boğliqligi töğrisidagi ta'limot paydo bölişi b-n preformistik qaraşlar yana qaytadan yuzaga çiqa boşlaydi. Rivojlanişni faqat taşki şaroit ta'siri (ektogenez) yoki moddiy bölmagan omil b-n boğliqligi töğrisidagi (vitalizm) epigenetik ğoyalar asossiz ekanligi isbot qilindi. 19-a.ning oxirida organizm tuzilişi va rivojlanişi hujayra yadrosi b-n boğliqligi, xromosomalarning indi-vidualligi, ularning uruğlaniş va belgilarning irsiylanişidagi axamiyati töğrisidagi ta'limot ham öz mohiyatiga köra dastlab preformizmga yaqin edi. 20-a. örtalarida genlar kimyoviy tabiatining aniqlanişi, irsiy axborotning saqlanişi va irsiyatga berilişi mexanizmining aniqlanişi b-n P.ning köp asrlik va qaramaqarşiliklarga boy tarixi ham bar-ham topdi.
Q.: Kreatsionizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРЕФОРМИЗМ (лот. praeformo — ол-диндан ҳосил қиламан) — организм жинсий ҳужайраларида эмбрионнинг ривожланиши ва ундан ҳосил бўладиган организм хусусиятларини олдиндан белгилаб берадиган моддий тузилмаларнинг бўлиши тўғрисидаги таълимот. Пре-формистик қарашлар тарихан узок, вакт давомида шаклланган. Дастлабки микро-скопистлар (Я. Сваммердам, М. Мальпиги, А. Левенгук ва б.) фикрича, тухум (овизм) ёки уруғ (анималкулизм) ҳужайрада барча органлар батамом шаклланган, жуда кичик муртакча мавжуд; ривожланиш факат муртак қисмларининг йи-риклашувидан ибо-рат. Тухум ёки уруг ҳужайрани 1-ўринга қўйишига кўра, преформистларни овистлар ва анималкулистларга ажратиш мумкин. Преформистлар илгари сурган ғоя манти-қий жиҳатдан креационистларнинг тирик организмларни худонинг ўзи яратганлиги тўғрисидаги ғоясига яқин келади (қ. Креационизм). Преформис-тик қарашларни кейинчалик ҳаётнинг ўз-ўзидан пайдо бўлиши тўғрисидаги ва б. ғояларнинг мухолифлари (А. Гал-лер, Ш. Бонне, Л. Спаланцани ва б.) ривожлантиришди, 18-а.нинг 2ярмидан бошлаб организм ривожланишидаги издан чиқишлар, ота-она белгиларининг ирсийланиши, органлар ре-генерацияси тўғрисида маълумотлар тўпланиб бориши б-н ривожланишда янги белгиларнинг муайян тартибда ҳосил бўлиши тўғрисидаги таълимот — эпигенез шаклланди. Т. Мопертюи, Ж. Б. Бюффон, айниқса, К. Вольф то-вуқ тухуми ва ўсимлик муртагининг ривожланишини кузатиш асосида бу таълимотни ёқлаб чиқишди.
19-а.нинг 2ярмида уруғланиш ва ҳужайра бўлиниши (митоз)ннт мо-қияти очиб берилиши ҳамда ирсият ва ривожланиш механизмларининг ҳужайра ядросидаги хромосомалар б-н боғлиқлиги тўғрисидаги таълимот пайдо бўлиши б-н преформистик қарашлар яна қайтадан юзага чиқа бошлайди. Ривожланишни фақат ташки шароит таъсири (эктогенез) ёки моддий бўлмаган омил б-н боғлиқлиги тўғрисидаги (витализм) эпигенетик ғоялар асоссиз эканлиги исбот қилинди. 19-а.нинг охирида организм тузилиши ва ривожланиши ҳужайра ядроси б-н боғлиқлиги, хромосомаларнинг инди-видуаллиги, уларнинг уруғланиш ва белгиларнинг ирсийланишидаги ахамияти тўғрисидаги таълимот ҳам ўз моҳиятига кўра дастлаб преформизмга яқин эди. 20-а. ўрталарида генлар кимёвий табиатининг аниқланиши, ирсий ахборотнинг сақланиши ва ирсиятга берилиши механизмининг аниқланиши б-н П.нинг кўп асрлик ва қарамақаршиликларга бой тарихи ҳам бар-ҳам топди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.