Biometriya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 349-b. — ziyouz.com
Biometriya (bio... va ..metriya)— biol. bölimi; biologik obyektlarni matematik (variatsion) statistika usullari b-n örganadi. B. asoslari 19- a. oxirida ingliz olimlari F. Galton va K. Pirs asarlarida ifodalab berilgan. B. biologiyannt turli soxalari (botanika, zoologiya, ekologiya, fiziologiya, genetika, mikrobiologiya va b.) hamda agronomiya va zootexnikada nazariy va amaliy masalalarni xal etişda muhim ahamiyatga ega. B. usullari belgilari özgaruvçan xarakterda bölgan eksperimental ma'lumotlarni işlab çiqiş uçun zarur. Asosan, tanlangan obyektlar majmuasi (töplamlar)ni hamda turli tanlanma parametrlarini taqqoslaşda işlatiladi. Maye, biologiktöplam (tur, zot, nav va b.) ni kuzatişda qayd etilgan belgilar taqsimlaniş xarakterini örganişda, muayyan belgining populyatsiyaga xos bölgan örtaça kursatkiçlardan çetlaşgan aloxida xususiyatini aniklaşda; ikki va undan ortiq biologik töplamlarni taqqoslaş asosida ular örtasidagi tafovutni baholaş va b.da işlatiladi.
Örganilayotgan miqdorlar (mas, hosildorlik b-n uni ta'minlaydigan omillar) örtasidagi boğliqlikni aniqlaş va ular örtasidagi (mas, urug ekilgandan to unib çiqqunga qadar iölgan davrda ekinning rivojlaniş tezligi b-n şu davrdagi örtaça tra örtasidagi) miqdoriy boğliqlikni topişning asosiy vositalari — korrelyatsion va regression tahlil usullari hisoblanadi. Bir qator özgaruvçan omillarni (jumladan, ekin hosildorligi samarali tra yiğindisi, köçatlar qalinligi, öğit normasi va b. tabiiy va i. ç. omillariga boğliq) hisobga oliş zarur bölgan eksperimental masalalarni hal etişda statistik taxlil usuli juda köp omillar içidan (turğun boğlanişlarni aniklaş uçun) eng muhimini ajratib olişga imkon beradi. Baholaş köplik regressiyasi tenglamasi yordamida bajariladi. Tajriba ma'lumotlari soni yetarli darajada köp bölgandagina natijalar aniq böladi. Hoz. zamon tadqiqotlarida tanlaş usuli keng qöllanilmoqda, uning mohiyati qisman tanlaşlar xususiyatlariga qarab butunning mikdoriy tavsifini aniqlaşdan iborat. Dinamik jarayonlar (muvaqqat qatorlar)ni örganiş, bir yoki bir neça belgilarning irsiylanişini aniqlaş katta amaliy ahamiyatga ega. Seleksiya, uruğçilik va dehqonçilikning boşqa sohalarida matematik usullarni qöllaş eksperiment va tajriba işlari natijalarini nihoyatda aniqlikda asoslaş va xulosalar çiqarişga imkon beradi (q. Variatsion statistika).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОМЕТРИЯ (био... ва ..метрия)— биол. бўлими; биологик объектларни математик (вариацион) статистика усуллари б-н ўрганади. Б. асослари 19- а. охирида инглиз олимлари Ф. Гальтон ва К. Пирс асарларида ифодалаб берилган. Б. биологияннт турли сохалари (ботаника, зоология, экология, физиология, генетика, микробиология ва б.) ҳамда агрономия ва зоотехникада назарий ва амалий масалаларни хал этишда муҳим аҳамиятга эга. Б. усуллари белгилари ўзгарувчан характерда бўлган экспериментал маълумотларни ишлаб чиқиш учун зарур. Асосан, танланган объектлар мажмуаси (тўпламлар)ни ҳамда турли танланма параметрларини таққослашда ишлатилади. Мае, биологиктўплам (тур, зот, нав ва б.) ни кузатишда қайд этилган белгилар тақсимланиш характерини ўрганишда, муайян белгининг популяцияга хос бўлган ўртача курсаткичлардан четлашган алохида хусусиятини аниклашда; икки ва ундан ортиқ биологик тўпламларни таққослаш асосида улар ўртасидаги тафовутни баҳолаш ва б.да ишлатилади.
Ўрганилаётган миқдорлар (мас, ҳосилдорлик б-н уни таъминлайдиган омиллар) ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш ва улар ўртасидаги (мас, уруг экилгандан то униб чиққунга қадар иўлган даврда экиннинг ривожланиш тезлиги б-н шу даврдаги ўртача тра ўртасидаги) миқдорий боғлиқликни топишнинг асосий воситалари — корреляцион ва регрессион таҳлил усуллари ҳисобланади. Бир қатор ўзгарувчан омилларни (жумладан, экин ҳосилдорлиги самарали тра йиғиндиси, кўчатлар қалинлиги, ўғит нормаси ва б. табиий ва и. ч. омилларига боғлиқ) ҳисобга олиш зарур бўлган экспериментал масалаларни ҳал этишда статистик тахлил усули жуда кўп омиллар ичидан (турғун боғланишларни аниклаш учун) энг муҳимини ажратиб олишга имкон беради. Баҳолаш кўплик регрессияси тенгламаси ёрдамида бажарилади. Тажриба маълумотлари сони етарли даражада кўп бўлгандагина натижалар аниқ бўлади. Ҳоз. замон тадқиқотларида танлаш усули кенг қўлланилмоқда, унинг моҳияти қисман танлашлар хусусиятларига қараб бутуннинг микдорий тавсифини аниқлашдан иборат. Динамик жараёнлар (муваққат қаторлар)ни ўрганиш, бир ёки бир неча белгиларнинг ирсийланишини аниқлаш катта амалий аҳамиятга эга. Селекция, уруғчилик ва деҳқончиликнинг бошқа соҳаларида математик усулларни қўллаш эксперимент ва тажриба ишлари натижаларини ниҳоятда аниқликда асослаш ва хулосалар чиқаришга имкон беради (қ. Вариацион статистика).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.