Variatsion statistika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51–52-b. — ziyouz.com
Variatsion statistika - matematik statistikaning amaliy tarmogi; statistik tuplam (majmua)larda belgilarning taqsimlanişini örganadi. Statistik töplam biron bir jihatdan uxşaş juda köp obyektlar yoki yalpi hodisalardan taşkil topadi. V.s. barça biologik obyektlarga xos bölgan özgaruvçanlik köp uçraydigan biol., genetika va q.x. ekinlari seleksiyasida keng qöllaniladi. V.s. matematik statistikaning nazariy xulosalariga asoslanadi va asosan kuzatilayotgan obyektdagi miqdoriy belgilarning özgarişini örganişda qöllaniladi. Bir guruhga mansub belgilarning u yoki bu darajada variatsiyalanişm taşqi muhit omillarining ayrim kuzatiş obyektlariga turliça ta'siri hamda ularning öziga xos xususiyatlariga boğlik. Belgilarning turli şaroitda özgarişini örganib, mazkur belgining qançalik taşqi omillar ta'siriga uçraganligini aniqlaş mumkin. Ayniqsa miqdoriy belgilar juda özgaruvçan. Seleksion-genetik materialni miqdoriy belgilar böyiça baholaşda zaruriy ulçaş, hisoblaş, tarozida tortiş, biokimyoviy tahlil işlari amalga oşiriladi. Natijada hali tartibga kelmagan, «xom» ma'lumot töplanadi. Töğri ma'lumot oliş va real mavjud bölgan qonuniyatlarni topiş uçun töplangan faktik ma'lumotlar V.s. usullari b-n işlanadi. Bu usullarda sifat va mikdor özgaruvçanlikning asosiy körsatkiçlari: örtaça arifmetik (x), dispersiya (st2), özgaruvçanlik koeffitsiyenti (v,%) va örtaça arifmetik xato (Sx) kabilar aniqlanadi. Dispersion analiz eng mukammal usul bölib, populyatsiyaning umumiy yoki fenotipik özgaruvçanligini asosiy omil yoki asosiy omillar hamda muhit şaroiti ta'siri b-n boğliq komponentlarga ajratiş imkonini beradi. Bundan taşqari tadqiqotlarda belgilarning irsiylanişi va populyatsiyaning tanlaşga körsatadigan reaksiyasini baholaşda genetik-statistik usullar ham qöllaniladi. Şuningdek, organizm belgi va xususiyatlarining korrelyativ boğlaniş (q. Korrelyatsiya) yönalişi hamda kuçini, belgining muhit şaroitiga boğliq holda korrelyatsion özgaruvçanligini aniqlaşga imkon beruvçi korrelyatsion, regression va kovariatsion tahlillardan ham foydalaniladi.
Natalya Simongulyan. Tolibjon Turğunov.
Q.: Korrelyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАРИАЦИОН СТАТИСТИКА - математик статистиканинг амалий тармоги; статистик туплам (мажмуа)ларда белгиларнинг тақсимланишини ўрганади. Статистик тўплам бирон бир жиҳатдан ухшаш жуда кўп объектлар ёки ялпи ҳодисалардан ташкил топади. В.с. барча биологик объектларга хос бўлган ўзгарувчанлик кўп учрайдиган биол., генетика ва қ.х. экинлари селекциясида кенг қўлланилади. В.с. математик статистиканинг назарий хулосаларига асосланади ва асосан кузатилаётган объектдаги миқдорий белгиларнинг ўзгаришини ўрганишда қўлланилади. Бир гуруҳга мансуб белгиларнинг у ёки бу даражада вариацияланишм ташқи муҳит омилларининг айрим кузатиш объектларига турлича таъсири ҳамда уларнинг ўзига хос хусусиятларига боғлик. Белгиларнинг турли шароитда ўзгаришини ўрганиб, мазкур белгининг қанчалик ташқи омиллар таъсирига учраганлигини аниқлаш мумкин. Айниқса миқдорий белгилар жуда ўзгарувчан. Селекцион-генетик материални миқдорий белгилар бўйича баҳолашда зарурий улчаш, ҳисоблаш, тарозида тортиш, биокимёвий таҳлил ишлари амалга оширилади. Натижада ҳали тартибга келмаган, «хом» маълумот тўпланади. Тўғри маълумот олиш ва реал мавжуд бўлган қонуниятларни топиш учун тўпланган фактик маълумотлар В.с. усуллари б-н ишланади. Бу усулларда сифат ва микдор ўзгарувчанликнинг асосий кўрсаткичлари: ўртача арифметик (х), дисперсия (ст2), ўзгарувчанлик коэффициенти (v,%) ва ўртача арифметик хато (Sx) кабилар аниқланади. Дисперсион анализ энг мукаммал усул бўлиб, популяциянинг умумий ёки фенотипик ўзгарувчанлигини асосий омил ёки асосий омиллар ҳамда муҳит шароити таъсири б-н боғлиқ компонентларга ажратиш имконини беради. Бундан ташқари тадқиқотларда белгиларнинг ирсийланиши ва популяциянинг танлашга кўрсатадиган реакциясини баҳолашда генетик-статистик усуллар ҳам қўлланилади. Шунингдек, организм белги ва хусусиятларининг коррелятив боғланиш (қ. Корреляция) йўналиши ҳамда кучини, белгининг муҳит шароитига боғлиқ ҳолда корреляцион ўзгарувчанлигини аниқлашга имкон берувчи корреляцион, регрессион ва ковариацион таҳлиллардан ҳам фойдаланилади.
Наталья Симонгулян. Толибжон Турғунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.