Biomexanika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 349–350-b. — ziyouz.com
Biomexanika (bio... va mexanika) — biofizikaning tirik organizm, organ va töqimalar mexanik xossalari hamda ularda sodir böladigan mexanik hodisalarni örganuvçi bölimi. Ilgari B. tuşunçasi embriologiyaning rivojlaniş mexanikasi, köpinça eksperimental embriologiya deb ataladigan sohasiga nisbatan ham qöllanib kelingan. Odatda B. termini odam va hayvonlar harakati töğrisidagi ta'limotga nisbatan qöllaniladi. B. tadqiqotlari quyidagilarni uz içiga oladi: nafas B.si — nafas organlari kinematikasi, elastik va noelastik qarşiligi (ya'ni harakatlarning geometrik xarakteristikasi) va nafas harakatlari dinamikasi hamda nafas organlari faoliyatining boşqa sohalarini;qon ai lani şi B.si — kon tomirlari va yurakning taranglik xususiyatlari, tomirlarning qon oqimiga nisbatan kursatadigan gidravlik qarşiligini, tomirlar devori buylab taranglik tulqinlarining tarqalişi, qonning harakatlanişi, yurak işini (q. Gemodinamika); harakatlan i ş B.si —anatomiya va nazariy mexanika dalillariga asoslanib harakatlaniş organlari strukturasini, böğimlarda harakatlanişni paydo qiladigan muskul kuçlarining, gavda qismlari böylab uning oğirligining taqsimlanişini, gavda va uning qismlari harakatlanişi qonuniyatlarini örganadi. B.ning asosiy vazifasi harakatning kinematik tasnifiga binoan ta'sir kuçi xususiyatlarini aniklaşdan iborat. Bu harakatlaniş samaradorligini, taşqi va muskul kuçlaridan foydalaniş darajasini baholaşga hamda harakatlaniş koordinatsiyasi va uni boşqariş mexanizmlari töğrisida xulosa çiqarişga imkon beradi. Tananing holati (tik turiş, ötiriş va b.)ni örganiş ham B. vazifalariga kiradi. Bunday vazifalarni hal etiş fiziologiya, tana holati va muvozanati tögrisidagi ta'limot b-n boğliq.
B. tekşirişlarda örganilayotgan harakatlarning köçişi, tezligi va tezlanişlarini kayd etiş usullaridan foydalanadi. Bunda köproq optik usullar: tezlaştirilgan kinoga oliş, siklografiya, kimotsiklografiya va b. kullaniladi. B.da mexanotronlar, tayanç dinamograflar va burçak siljiş asboblari yordamida mexanik kattalikni elektr qayd etiş usullaridan xam foydalaniladi. B. tadqiqotlari tarixi Italiya olimi Leonardo da Vinçining odam harakatlarini anatomiya va mexanika nuktai nazaridan tekşiriş b-n boşlanadi. Italiya naturalista J. Borellining «Hayvonlar harakati haqida» (1680—81) kitobida organizmga maşina sifatida nazar taşlab, nafas oliş, qonning harakatlanişi va muskul qisqarişini mexanika nuktai nazaridan tuşuntirişga harakat qiladi. Bu B.ning rivojlanişiga katta ta'sir körsatadi.
B. tadqiqotlari mehnat va sport fiziologiyasi, harbiy va klinik tibbiyotda, şu jumladan nevrologiya, ortopediya, travmatologiya, protezlaş sohasida katta amaliy ahamiyatga ega. Çunki jismoniy maşq va sport harakatlarini örganiş maşq qiliş sistemasini ilmiy asosda taşkil etişga yordam beradi. Suyak, pay va b. töqimalarning pişikligini örganiş jarohatlovçi omillarning organizmga ta'siri mexanizmini tuşuniş va uning oldini olişga imkon beradi. Qon aylanişi va nafas oliş holatining bir qator körsatkiçlari yurak va öpka kasalliklari'hamda operatsiya oqibatlari diagnostikasini işlab çiqişda ahamiyatga ega. Nafas oliş va qon aylanişi B.ni tekşiriş natijalari «yuraköpka» apparatini işlab çiqişda ahamiyatga ega.
Melis Tolipov.
Q.: Gemodinamika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОМЕХАНИКА (био... ва механика) — биофизиканинг тирик организм, орган ва тўқималар механик хоссалари ҳамда уларда содир бўладиган механик ҳодисаларни ўрганувчи бўлими. Илгари Б. тушунчаси эмбриологиянинг ривожланиш механикаси, кўпинча экспериментал эмбриология деб аталадиган соҳасига нисбатан ҳам қўлланиб келинган. Одатда Б. термини одам ва ҳайвонлар ҳаракати тўғрисидаги таълимотга нисбатан қўлланилади. Б. тадқиқотлари қуйидагиларни уз ичига олади: нафас Б.си — нафас органлари кинематикаси, эластик ва ноэластик қаршилиги (яъни ҳаракатларнинг геометрик характеристикаси) ва нафас ҳаракатлари динамикаси ҳамда нафас органлари фаолиятининг бошқа соҳаларини;қон аи лани ши Б.си — кон томирлари ва юракнинг таранглик хусусиятлари, томирларнинг қон оқимига нисбатан курсатадиган гидравлик қаршилигини, томирлар девори буйлаб таранглик тулқинларининг тарқалиши, қоннинг ҳаракатланиши, юрак ишини (қ. Гемодинамика); ҳаракатлан и ш Б.си —анатомия ва назарий механика далилларига асосланиб ҳаракатланиш органлари структурасини, бўғимларда ҳаракатланишни пайдо қиладиган мускул кучларининг, гавда қисмлари бўйлаб унинг оғирлигининг тақсимланишини, гавда ва унинг қисмлари ҳаракатланиши қонуниятларини ўрганади. Б.нинг асосий вазифаси ҳаракатнинг кинематик таснифига биноан таъсир кучи хусусиятларини аниклашдан иборат. Бу ҳаракатланиш самарадорлигини, ташқи ва мускул кучларидан фойдаланиш даражасини баҳолашга ҳамда ҳаракатланиш координацияси ва уни бошқариш механизмлари тўғрисида хулоса чиқаришга имкон беради. Тананинг ҳолати (тик туриш, ўтириш ва б.)ни ўрганиш ҳам Б. вазифаларига киради. Бундай вазифаларни ҳал этиш физиология, тана ҳолати ва мувозанати тўгрисидаги таълимот б-н боғлиқ.
Б. текширишларда ўрганилаётган ҳаракатларнинг кўчиши, тезлиги ва тезланишларини кайд этиш усулларидан фойдаланади. Бунда кўпроқ оптик усуллар: тезлаштирилган кинога олиш, циклография, кимоциклография ва б. кулланилади. Б.да механотронлар, таянч динамографлар ва бурчак силжиш асбоблари ёрдамида механик катталикни электр қайд этиш усулларидан хам фойдаланилади. Б. тадқиқотлари тарихи Италия олими Леонардо да Винчининг одам ҳаракатларини анатомия ва механика нуктаи назаридан текшириш б-н бошланади. Италия натуралиста Ж. Бореллининг «Ҳайвонлар ҳаракати ҳақида» (1680—81) китобида организмга машина сифатида назар ташлаб, нафас олиш, қоннинг ҳаракатланиши ва мускул қисқаришини механика нуктаи назаридан тушунтиришга ҳаракат қилади. Бу Б.нинг ривожланишига катта таъсир кўрсатади.
Б. тадқиқотлари меҳнат ва спорт физиологияси, ҳарбий ва клиник тиббиётда, шу жумладан неврология, ортопедия, травматология, протезлаш соҳасида катта амалий аҳамиятга эга. Чунки жисмоний машқ ва спорт ҳаракатларини ўрганиш машқ қилиш системасини илмий асосда ташкил этишга ёрдам беради. Суяк, пай ва б. тўқималарнинг пишиклигини ўрганиш жароҳатловчи омилларнинг организмга таъсири механизмини тушуниш ва унинг олдини олишга имкон беради. Қон айланиши ва нафас олиш ҳолатининг бир қатор кўрсаткичлари юрак ва ўпка касалликлари’ҳамда операция оқибатлари диагностикасини ишлаб чиқишда аҳамиятга эга. Нафас олиш ва қон айланиши Б.ни текшириш натижалари «юракўпка» аппаратини ишлаб чиқишда аҳамиятга эга.
Мелис Толипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.