Biotexnologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 356–358-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Biotexnologiya (bio... va yun. techne — mahorat, san'at, logos — söz, ta'limot) — q. x., sanoat va tibbiyotning turli sohalarida tirik organizm va biologik jarayonlardan foydalanadigan sanoat usullari majmui. Biol. va texnika imkoniyatlarini birlaştiradigan ilmiy yönaliş. «B.» terminining vujudga kelişiga Stenford un-ti (AQŞ; 1973) bir guruh olimlarining har xil xossaga ega irsiy molekulalarini biriktirib rekombinant DNK (istalgan organizmdan ajratilgan DNKning ikki yoki undan ortiq qismlarini in vitro şaroitida birikişidan vujudga kelgan hosila) olişi sabab böldi. Şundan keyin biol. fani yutukdaridan kelib çiquvçi, ya'ni tirik organizmlar hayot faoliyatida iştirok etadigan barça kimyoviy, fizikaviy va biologik jarayonlarni örganiş natijalari tatbiq etilgan texnologik jarayonlarni ifodalaşda «B.» terminidan foydalanila boşlandi. B. mikrobiologiya, biokimyo, bioorganik kimyo, molekulyar biologiya, fiziologiya, genetika, molekulyar genetika, genetik injeneriya va b. yutuğiga asoslanadi. B.ning mikrobiologik B., membranalar B.si, immobillaşgan fermentlar B.si, xujayra B.si, gen va xujayra injeneriyasi B.si kabi sohalari mavjud.
Mikrobiologik B. mikroorganizmlar hayot faoliyatidagi jarayonlarga asoslangan bölib, bu sohada fermentli preparatlar, antibiotiklar, aminokislotalar, gormonlar, oqsil moddalari va xalq xöjaligining turli tarmoklari uçun zarur metabolitlar sintez qilinadi. Mac, Özbekiston FA Mikrobiologiya in-tida mikrobiologik B. asosida ösimlik çiqindilari (ğözapoya, çanğaloq, somon va çiqindilar)dan çorva mollari uçun ozuqa tayyorlaşga erişildi; ayrim mamlakatlar (Braziliya)da maxsus mikroblar vositasida sellyulozadan qand yoki spirt oliş, mol göngidan metan gazi oliş B.si (ayniqsa, Xitoy, Braziliya va Yevropa mamlakatlarida) juda yuqori iqtisodiy samara bermoqda.
Membranalar va immobillaşgan fermentlar B.si vositasida xilmaxil jarayonlarni ölçaş va nazorat qiliş uskunalari i. ç. mumkin. Şuningdek, fermentlar imobillaşganda (biror bir sathga kimyoviy biriktirilganda) ularning aktivligi ortib, funksional holati bir qadar muddatga uzayadi. Bundan foydalanib biotexnologik jarayonlar (mas, membranalar ötkazuvçanligini boşqariş usuli, fermentlarni mobillaş va b.) yaratilgan. Bu sohada ÖzMU biol. va kimyo f-ti (B. O. Toşmuhamedov, O. K. Toşmuhamedova, A. I. Gagelgans, M. M. Rahimov va b.)ning hissasi katta.
Xujayra B.si ösimlik, hayvon va odam xujayralarining sun'iy şaroitda ösişi xamda köpayişi mikroorganizmlarnikiga öxşaşligiga asoslangan. Odam va hayvon xujayralarini sun'iy östiriş nodir biologik preparatlar, antitelalar va oqsil gormonlarini sanoat miqyosida i. ç. imkonini berdi. Ösimlik, hayvon va odam kasalliklarini aniqlaş uçun monoklonal antitelalar (boşlanğiç birgina xujayra avlodlari işlab çiqaradigan antitelalar) asosida öta sezuvçan diagnostik vositalar i. ç. yölga qöyildi. Jumladan, Özbekiston FA Yadro fizikasi in-ti krşidagi «Radiopreparat» korxonasida va ÖzR Soğliqni saklaş vazirligining Onkologiya va radiologiya in-tida rak kasalligining ayrim turlarini oddindan aniklaydigan biotexnologik vositalar işlab çiqarilmoqda. Fiziologik aktiv ikkilamçi birikmalarni sintez qiliş faqat ösimlik xujayralariga xos xususiyatdir. Bunday moddalarga tibbiyotda va sanoatning turli sohalarida işlatiladigan alkaloidlar, glikozidlar, jumladan steroidli saponinlar, steroidli gormonal preparatlar olişda işlatiladigan moddalar, efir yoğlar, polisaxaridlar, fitogormonlar va h. k. kiradi. Östirilayotgan hujayra, odatda qaysi ösimlikdan olingan bölsa, şu ösimlikka xos ikkilamçi moddalarni sintez qiladi. Ammo xujayralarda sintez kdpinadigan biomassa miqdori ösimlik organlaridagiga nisbatan ança kam böladi. Şuning uçun rentabelligi sanoat usulidagi xujayra B.si uçun tez ösadigan, yuqori biosintetik xususiyatga ega, oddiy ozuqali muhitda ham ösadigan, osmotik va mexanik ta'sirotlarga çidamli mutant liniyalar kerak.
Hujayra B.sining yana bir xususiyati xujayra totipotentligi, ya'ni sun'iy oziklantiriş va parvarişlaş b-n bir xujayradan yetuk ösimlik olişdir. Mac, pomidor, tamaki, beda, sabzi va b. ösimliklar mana şu xususiyat asosida yetiştirildi; Özbekiston Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi in-tida ösimlik hujayralaridan yetuk ösimlik yaratiş ustida ilmiy işlar olib borilmoqda. Hujayralarni sun'iy östiriş va parvarişlaş asosida ösimliklarni klonal (vegetativ) köpaytiriş B.si şakllandi (bu 90 oilaga mansub 433 ösimlik turi uçun işlab çiqilgan). Bu usul kartoşka, meva daraxtlari va gullarning virussiz navlarini yaratiş, seleksion fondni boyitiş va yangi navlar yetiştiriş imkoniyatini beradi.
Gen va hujayra injeneriyasi B.si genetik injeneriya hamda hujayra injeneriyasining sintezidan vujudga keldi. B.ning bu soxasi yordamida mavjudotning maqsadga muvofiq foydali xossaga ega mikrob ştammlari, hujayra xillari, ösimlik navlari va hayvon zotlarini yaratiş mumkin. Gen va hujayra injeneriyasi B.si injenerlik usuli b-n tirik mavjudotlarning özgartirilgan irsiyati molekulyar genetikasini mukammal örganiş, foydali genlarni izlab topiş va kerakli mikdorda ajratib oliş, begona genlarni hujayra içiga kiritib, irsiyatga ulaş, ulangan genlarni yangi irsiyatda aktiv faoliyatini ta'minlab beruvçi vektor molekula (tarkibida restriktaza uçun fakat birgina eng qulay kesiliş joyiga ega, transformatsiya bölgan hujayralarni saralaşni osonlaştiruvçi marker gen saqlovçi va maksadga muvofiqyot genni xöjayin irsiyatiga ulab, uning mustaqil işlaşini ta'minlovçi molekulyar konstruksiya) yaratiş, irsiyati özgartirilgan hujayradan dori-darmon, ozuka moddalar, diagnostik vositalar ajratib oliş yoki ösimlik navlarini yaratiş maqsadida irsiyati uzgartirilgan hujayradan mukammal ösimlik formasini oliş, har xil irsiy belgilarga ega va tabiiy şaroitda çanglanmaydigan ösimlik hujayralari protoplastlarini elektr impulsi yoki polivinilpirrolidon iştirokida^iriktirib, har ikkala ösimlikning foydali xususiyatlariga ega mukammal ösimlik yetiştiriş (Germaniyadagi Maks Plank in-ti xodimlari pomidor va kartoşka xujayrasini biriktirib, iddizida kartoşka tuganagi, poyasida pomidor mevasi yetiladigan yangi gibrid östirdi) böyiça talaygina muvaffaqiyatlarga erişdi.
B.ning fan sifatida şakllanişi va rivojlanişida M. A. Aytxojin, A. A. Bayev, R. G. Butenko, G. P. Gorgiyev, Yu. Yu. Gleba., V. G. Debabov, G. K. Skryabin, K. G. Skryabin, J. A. Musayev, B. O. Toşmuhamedov, A. F. Xolmurodov va b.larning hissasi katta.
Ad.: Uotson Dj., Tuz Dj., Kurs D., Reokombinantniy DNK 1per. s angl.], M., 1986; Sasson A., Biotexnologiya: sverşeniya i nadejdi [per. s angl.], M., 1987; Biotexnologiya (v 8 kn.], M., 1987; Osnovi selskoxozyaystvennoy biotexnologii, M., 1990. Abdusattor Abdukarimov, Sotvoldi Jatayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИОТЕХНОЛОГИЯ (био... ва юн. techne — маҳорат, санъат, logos — сўз, таълимот) — қ. х., саноат ва тиббиётнинг турли соҳаларида тирик организм ва биологик жараёнлардан фойдаланадиган саноат усуллари мажмуи. Биол. ва техника имкониятларини бирлаштирадиган илмий йўналиш. «Б.» терминининг вужудга келишига Стэнфорд ун-ти (АҚШ; 1973) бир гуруҳ олимларининг ҳар хил хоссага эга ирсий молекулаларини бириктириб рекомбинант ДНК (исталган организмдан ажратилган ДНКнинг икки ёки ундан ортиқ қисмларини in vitro шароитида бирикишидан вужудга келган ҳосила) олиши сабаб бўлди. Шундан кейин биол. фани ютукдаридан келиб чиқувчи, яъни тирик организмлар ҳаёт фаолиятида иштирок этадиган барча кимёвий, физикавий ва биологик жараёнларни ўрганиш натижалари татбиқ этилган технологик жараёнларни ифодалашда «Б.» терминидан фойдаланила бошланди. Б. микробиология, биокимё, биоорганик кимё, молекуляр биология, физиология, генетика, молекуляр генетика, генетик инженерия ва б. ютуғига асосланади. Б.нинг микробиологик Б., мембраналар Б.си, иммобиллашган ферментлар Б.си, хужайра Б.си, ген ва хужайра инженерияси Б.си каби соҳалари мавжуд.
Микробиологик Б. микроорганизмлар ҳаёт фаолиятидаги жараёнларга асосланган бўлиб, бу соҳада ферментли препаратлар, антибиотиклар, аминокислоталар, гормонлар, оқсил моддалари ва халқ хўжалигининг турли тармоклари учун зарур метаболитлар синтез қилинади. Mac, Ўзбекистон ФА Микробиология ин-тида микробиологик Б. асосида ўсимлик чиқиндилари (ғўзапоя, чанғалоқ, сомон ва чиқиндилар)дан чорва моллари учун озуқа тайёрлашга эришилди; айрим мамлакатлар (Бразилия)да махсус микроблар воситасида целлюлозадан қанд ёки спирт олиш, мол гўнгидан метан гази олиш Б.си (айниқса, Хитой, Бразилия ва Европа мамлакатларида) жуда юқори иқтисодий самара бермоқда.
Мембраналар ва иммобиллашган ферментлар Б.си воситасида хилмахил жараёнларни ўлчаш ва назорат қилиш ускуналари и. ч. мумкин. Шунингдек, ферментлар имобиллашганда (бирор бир сатҳга кимёвий бириктирилганда) уларнинг активлиги ортиб, функционал ҳолати бир қадар муддатга узаяди. Бундан фойдаланиб биотехнологик жараёнлар (мас, мембраналар ўтказувчанлигини бошқариш усули, ферментларни мобиллаш ва б.) яратилган. Бу соҳада ЎзМУ биол. ва кимё ф-ти (Б. О. Тошмуҳамедов, О. К. Тошмуҳамедова, А. И. Гагельганс, М. М. Раҳимов ва б.)нинг ҳиссаси катта.
Хужайра Б.си ўсимлик, ҳайвон ва одам хужайраларининг сунъий шароитда ўсиши хамда кўпайиши микроорганизмларникига ўхшашлигига асосланган. Одам ва ҳайвон хужайраларини сунъий ўстириш нодир биологик препаратлар, антителалар ва оқсил гормонларини саноат миқёсида и. ч. имконини берди. Ўсимлик, ҳайвон ва одам касалликларини аниқлаш учун моноклонал антителалар (бошланғич биргина хужайра авлодлари ишлаб чиқарадиган антителалар) асосида ўта сезувчан диагностик воситалар и. ч. йўлга қўйилди. Жумладан, Ўзбекистон ФА Ядро физикаси ин-ти кршидаги «Радиопрепарат» корхонасида ва ЎзР Соғлиқни саклаш вазирлигининг Онкология ва радиология ин-тида рак касаллигининг айрим турларини оддиндан аниклайдиган биотехнологик воситалар ишлаб чиқарилмоқда. Физиологик актив иккиламчи бирикмаларни синтез қилиш фақат ўсимлик хужайраларига хос хусусиятдир. Бундай моддаларга тиббиётда ва саноатнинг турли соҳаларида ишлатиладиган алкалоидлар, гликозидлар, жумладан стероидли сапонинлар, стероидли гормонал препаратлар олишда ишлатиладиган моддалар, эфир ёғлар, полисахаридлар, фитогормонлар ва ҳ. к. киради. Ўстирилаётган ҳужайра, одатда қайси ўсимликдан олинган бўлса, шу ўсимликка хос иккиламчи моддаларни синтез қилади. Ammo хужайраларда синтез кдпинадиган биомасса миқдори ўсимлик органларидагига нисбатан анча кам бўлади. Шунинг учун рентабеллиги саноат усулидаги хужайра Б.си учун тез ўсадиган, юқори биосинтетик хусусиятга эга, оддий озуқали муҳитда ҳам ўсадиган, осмотик ва механик таъсиротларга чидамли мутант линиялар керак.
Ҳужайра Б.сининг яна бир хусусияти хужайра тотипотентлиги, яъни сунъий озиклантириш ва парваришлаш б-н бир хужайрадан етук ўсимлик олишдир. Mac, помидор, тамаки, беда, сабзи ва б. ўсимликлар мана шу хусусият асосида етиштирилди; Ўзбекистон Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси ин-тида ўсимлик ҳужайраларидан етук ўсимлик яратиш устида илмий ишлар олиб борилмоқда. Ҳужайраларни сунъий ўстириш ва парваришлаш асосида ўсимликларни клонал (вегетатив) кўпайтириш Б.си шаклланди (бу 90 оилага мансуб 433 ўсимлик тури учун ишлаб чиқилган). Бу усул картошка, мева дарахтлари ва гулларнинг вируссиз навларини яратиш, селекцион фондни бойитиш ва янги навлар етиштириш имкониятини беради.
Ген ва ҳужайра инженерияси Б.си генетик инженерия ҳамда ҳужайра инженериясининг синтезидан вужудга келди. Б.нинг бу сохаси ёрдамида мавжудотнинг мақсадга мувофиқ фойдали хоссага эга микроб штаммлари, ҳужайра хиллари, ўсимлик навлари ва ҳайвон зотларини яратиш мумкин. Ген ва ҳужайра инженерияси Б.си инженерлик усули б-н тирик мавжудотларнинг ўзгартирилган ирсияти молекуляр генетикасини мукаммал ўрганиш, фойдали генларни излаб топиш ва керакли микдорда ажратиб олиш, бегона генларни ҳужайра ичига киритиб, ирсиятга улаш, уланган генларни янги ирсиятда актив фаолиятини таъминлаб берувчи вектор молекула (таркибида рестриктаза учун факат биргина энг қулай кесилиш жойига эга, трансформация бўлган ҳужайраларни саралашни осонлаштирувчи маркер ген сақловчи ва максадга мувофиқёт генни хўжайин ирсиятига улаб, унинг мустақил ишлашини таъминловчи молекуляр конструкция) яратиш, ирсияти ўзгартирилган ҳужайрадан дори-дармон, озука моддалар, диагностик воситалар ажратиб олиш ёки ўсимлик навларини яратиш мақсадида ирсияти узгартирилган ҳужайрадан мукаммал ўсимлик формасини олиш, ҳар хил ирсий белгиларга эга ва табиий шароитда чангланмайдиган ўсимлик ҳужайралари протопластларини электр импульси ёки поливинилпирролидон иштирокида^ириктириб, ҳар иккала ўсимликнинг фойдали хусусиятларига эга мукаммал ўсимлик етиштириш (Германиядаги Макс Планк ин-ти ходимлари помидор ва картошка хужайрасини бириктириб, иддизида картошка туганаги, поясида помидор меваси етиладиган янги гибрид ўстирди) бўйича талайгина муваффақиятларга эришди.
Б.нинг фан сифатида шаклланиши ва ривожланишида М. А. Айтхожин, А. А. Баев, Р. Г. Бутенко, Г. П. Горгиев, Ю. Ю. Глеба., В. Г. Дебабов, Г. К. Скрябин, К. Г. Скрябин, Ж. А. Мусаев, Б. О. Тошмуҳамедов, A. F. Холмуродов ва б.ларнинг ҳиссаси катта.
Ад.: Уотсон Дж., Туз Дж., Курц Д., Реокомбинантный ДНК 1пер. с англ.], М., 1986; Сассон А., Биотехнология: свершения и надежды [пер. с англ.], М., 1987; Биотехнология (в 8 кн.], М., 1987; Основы сельскохозяйственной биотехнологии, М., 1990. Абдусаттор Абдукаримов, Сотволди Жатаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.