Biotexnologiya

Biotexnologiya — qişloq xöjaligi, sanoat va tibbiyotning turli sohalarida tirik organizm va biologik jarayonlardan foydalanadigan usullar majmui. U biologiya va texnika imkoniyatlarini birlaştiradigan ilmiy yönalişdir.

Özbekça manbaga köra, biotexnologiya tirik organizmlar hayot faoliyatida iştirok etadigan kimyoviy, fizikaviy va biologik jarayonlarni örganiş natijalari tatbiq etilgan texnologik jarayonlarni ifodalaydi. Rusça manbada uni tirik organizmlar, ularning tizimlari yoki hayot faoliyati mahsulotlaridan texnologik vazifalarni hal etişda foydalaniş imkoniyatlarini, şuningdek gen injeneriyasi yordamida kerakli xossali organizmlar yaratiş imkoniyatlarini örganuvçi fan deb ta'riflanadi. Inglizça manbada u tabiiy va muhandislik fanlarini birlaştirib, organizmlar va ularning qismlaridan mahsulot va xizmatlar olişda foydalanadigan köp tarmoqli soha sifatida tavsiflanadi.

Biotexnologiya mikrobiologiya, biokimyo, molekulyar biologiya, genetika, embriologiya, hujayra biologiyasi kabi fanlarga asoslanadi. Ingliz manbasiga köra, u öz navbatida biologiyadagi fundamental tadqiqotlarni olib boriş uçun usullar ham beradi.

Inglizça manbada dehqonçilik, hayvonlarni xonakilaştiriş, saralaş va çatiştiriş, şuningdek pivo tayyorlaş va boşqa bijğiş jarayonlari biotexnologiyaning dastlabki şakllari sifatida körsatilgan. Bijğiş jarayoni 1857-yilda Lui Paster işlaridan keyingina töliq tuşunilgan.

Termin muallifi va yili haqida manbalar bir-biriga mos kelmaydi: rusça Vikipediyaga köra, „biotexnologiya“ atamasini birinçi marta vengriyalik muhandis Karl Ereki 1917-yilda qöllagan; inglizça Vikipediyada bu yil 1919 deb berilgan.

Rusça manbaga köra, 1814-yilda K. S. Kirxgof biologik kataliz hodisasini kaşf etgan, 1891-yilda yapon biokimyogari Dz. Takamine fermentli preparatlarni sanoatda qöllaş uçun birinçi patentni olgan. Inglizça manbada 1917-yilda Xaym Vaytsman sanoat jarayonida toza mikrobiologik kulturadan birinçi marta foydalangani, 1928-yilda Aleksandr Fleming Penicillium moğorini kaşf etgani, 1940-yilda penitsillin tibbiy foydalaniş uçun tayyor bölgani aytiladi.

Zamonaviy biotexnologiya tarixi haqida ham manbalar turliça urğu beradi. Özbekça manbada termin paydo bölişiga 1973-yilda Stenford universiteti olimlarining rekombinant DNK olişi sabab bölgani yozilgan. Inglizça manbada zamonaviy biotexnologiya 1971-yilda Pol Bergning gen tutaştiriş tajribalari bilan tuğilgan deb hisoblanadi; 1972-yilda Boyer va Koen genetik materialni bakteriyaga ötkazgan. 1980-yil 16-iyunda AQSH Oliy sudi genetik özgartirilgan mikroorganizmni patentlaş mumkinligi haqida qaror çiqargan (Diamond v. Çakrabarty).

Özbekça manbada quyidagi tarmoqlar sanalgan:

• Mikrobiologik biotexnologiya — mikroorganizmlar yordamida fermentlar, antibiotiklar, aminokislotalar, gormonlar va oqsillar sintez qilinadi. Özbekiston Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya institutida ösimlik çiqindilaridan çorva uçun ozuqa tayyorlaşga erişilgan.
• Membranalar va immobillaşgan fermentlar biotexnologiyasi — jarayonlarni ölçaş va nazorat qiliş uskunalarini yaratişda qöllanadi; immobillaşganda fermentlar faolligi ortadi.
• Hujayra biotexnologiyasi — ösimlik, hayvon va odam hujayralarini sun'iy şaroitda östirişga asoslanadi; monoklonal antitelalar asosida diagnostik vositalar işlab çiqariladi. Hujayra totipotentligi tufayli bitta hujayradan yetuk ösimlik oliş mumkin, klonal köpaytiriş usuli 90 oilaga mansub 433 ösimlik turi uçun işlab çiqilgan.
• Gen va hujayra injeneriyasi biotexnologiyasi — foydali xossali mikrob ştammlari, ösimlik navlari va hayvon zotlarini yaratişga imkon beradi. Maks Plank instituti xodimlari pomidor va kartoşka hujayralarini birlaştirib gibrid östirgan.

Rusça manbada biotexnologiya yönalişlari şartli ravişda ranglarga ajratiladi: qizil (tibbiyot, farmatsevtika, diagnostika), sariq (oziq-ovqat), yaşil (qişloq xöjaligi, biyoqilği), moviy (akvakultura), oltin (bioinformatika va nanotexnologiya) va boşqalar. Unga bioinjeneriya, biomeditsina, bioinformatika, bionika, bioremediatsiya, sun'iy tanlaş va klonlaş kabi fanlar ham kiritilgan. Inglizça manbada genetik injeneriya, töqima kulturasi va fermentatsiya asosiy usullar sifatida sanalgan, şuningdek biotexnologiya tibbiyot, qişloq xöjaligi, nooziq-ovqat mahsulotlari va atrof-muhit sohalarida qöllanişi aytilgan.