Muhandislik

Muhandislik — inşoot, maşina, qurilma, tizim va manbalar yaratiş uçun ilmiy, iqtisodiy va ijtimoiy bilimlarni amaliyotga tatbiq etiş sohasi. Bu bilan şuğullanuvçi şaxs muhandis deb ataladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, muhandislik tabiiy fanlar va matematikani muntazam qöllab, tizimlarni loyihalaş va takomillaştiriş amaliyotidir. Zamonaviy muhandislik amaliyoti muhandislik loyihalaş jarayoniga amal qiladi va infratuzilma, maşinalar, transport vositalari, elektronika, manbalar hamda energetika tizimlarini loyihalaş va yaxşilaşni öz içiga oladi.

Muhandislik vazifalari çeklovlar mavjud muammolar uçun eng maqbul yeçim topişdan iborat; işlab çiqarişdan oldin sinov va simulyatsiyalar ötkaziladi. Mahsulot işdan çiqqanda sababini aniqlaş uçun sud muhandisligi qöllanadi. Loyihalaş, sinaş va işlab çiqariş bosqiçlarida kompyuter dasturlari yordam beradi. Katta miqyosdagi işlar kompaniya, investorlar yoki davlat mablaği hisobidan amalga oşgani uçun iqtisod va biznes bilimlari ham kerak böladi.

Rus tilidagi Vikipediyada muhandislik faoliyati uç turga ajratiladi: tadqiqot (amaliy ilmiy tadqiqotlar, texnik-iqtisodiy asoslaş), konstruktorlik (loyihalaş, namunalarni yaratiş va sinaş, hujjatlar tayyorlaş) hamda texnologik (işlab çiqiş natijalarini amaliyotga joriy etiş va qöllab-quvvatlaş). Şu manbaga köra, muhandislik fandan farqli ravişda real texnik vositalar va jarayonlar bilan şuğullanadi, fan esa bilimlar bilan.

Muhandis böliş uçun odatda oliy ma'lumot talab etiladi; dasturlar matematika, fizika, kimyo va boşqa fanlarni qamrab oladi. Muhandislar, şuningdek, muammolarni hal qiliş, tanqidiy fikrlaş va jamoada işlaş könikmalariga ega bölişi kerak. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, ular odatda halollik va jamoat xavfsizligiga sodiqlikni ustun qöyuvçi axloq kodeksiga amal qiladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, muhandislik qadim zamonlardan mavjud: pona, riçag, ğildirak va blok kabi ixtirolardan boşlangan. Misr ehromlari, Mesopotamiya zikkuratlari, Parfenon, Rim suv yöllari qadimgi muhandislar mahoratiga misol qilib keltiriladi. Ismi ma'lum birinçi muhandis — misrlik Imxotep; u fir'avn Joserning poğonali ehromi qurilişiga rahbarlik qilgan bölişi mumkin (taxminan miloddan avvalgi 2630–2611 yillar). Rus tilidagi Vikipediya uni Joser ehromi qurilişini boşqargan (miloddan avvalgi 3-ming yillik) deb yozadi; qadimgi davrning eng maşhur muhandisi sifatida Arximed tilga olinadi. Rim muallifi Vitruviyning «Me'morçilik haqida ön kitob» asari muhandis faoliyatini tasvirlaşga qilingan dastlabki uriniş sifatida körsatiladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şamol tegirmoni va şamol nasosi 9-asrga kelib islom dunyosida paydo bölgan; dasturlanuvçi maşinalarning dastlabkilari ham şu dunyoda yaratilgan: Banu Muso birodarlarining avtomatik fleyta çaluvçisi (9-asr), 1206 yilda Al-Jazariy yaratgan dasturlanuvçi avtomatlar. Taqiy al-Din 1551 yilda buğ turbinasi bilan harakatlanuvçi buğ vertelini tasvirlagan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, masştabli çizmalar 17-asrda rivojlanib, muhandislik mehnatini ğoya işlab çiqiş va uni texnik amalga oşirişga ajratiş imkonini berdi. 17-asrda muhandislik alohida kasb sifatida şakllana boşladi: 1601 yilda Fransiya qiroli Genrix IV Maksimilyen de Betyunni artilleriya boşliği va barça qal'alar inspektori etib tayinladi, 1677 yilda Fransiyaning boş muhandisi etib Voban tayinlandi. Keyingi bosqiçlar manufaktura işlab çiqarişi, fabrika sanoati va patent tizimining joriy etilişi böldi. Rossiyada Pyotr I davrida oliy texnik ta'lim paydo bölgani qayd etiladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 18-asrda muhandislik kasb sifatida şakllanib, matematika va fanni qöllaydigan sohalarga nisbatan qöllana boşladi. Jon Smiton özini birinçi bölib fuqaro muhandisi deb atagan; buğ maşinasining rivoji Torriçelli (1643), Gerike (1656), Papen (1707), Seyveri (1698) va Nyukomen (1712) işlari bilan boğlanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, muhandislik hozirgi körinişiga 19-asr örtalaridan ilmiy bilimlar hajmining tez ösişi natijasida keldi.

An'anaviy tarmoqlar — quriliş, maşinasozlik, elektrotexnika va kimyo muhandisligi. Quriliş muhandislari bino va köpriklarni loyihalaydi va quradi, maşinasozlik muhandislari avtomobil va samolyotlarni loyihalaydi, elektrotexnika muhandislari elektr tizimlarini işlab çiqadi va boşqaradi. Keyinçalik muhandislik elektr, kimyo va aerokosmik ehtiyojlarga ham tatbiq etildi. «Fuqaro muhandisligi» atamasi harbiy muhandislikdan farqlaş uçun paydo bölgan.