Bişkek

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 393–394-b. — ziyouz.com

Bişkek (1926 y.gaça Pişpak, 1926—91 y.larda Frunze) — Qirğiziston Respublikasi poytaxti. Yirik sanoattransport tuguni, Qirğizistonning iqtisodiy va madaniy markazi. Çu vodiysida, Qirğiziston tizmasining şim. etagida, 700—900 m balandlikda joylaşgan. Yanv.ning örtaça t-rasi — 5,4°, iyulniki 24,4°. Örtaça yillik yoğin 471 mm. Şahar mayd. 18,4 ming ga. Aholisi 631,3 ming kişidan ziyod (2000); qirğizlar 34,6%, ruslar 47,4%, ukrainlar 4,3%, tatarlar 2,5%, uyğurlar 2,1%, özbeklar 1,8%, boşqa millatlar 7,3% ni taşkil qiladi. B. 4 ma'muriy tumanga bölingan.

Hoz. B. örnida 1825 y. qöqonliklar tomonidan Pişpak (köqonlik tarixçilar asarlarida Pişkak) qal'asiga asos solingan. 1860 va 1862 y.larda rus qöşinlari Aştak dovoni orqali bostirib kelib qal'ani egallagan va butunlay vayron qilgan. 1864 y.da B. örnida Pişpak rus harbiy istehkomi barpo etildi. Tez orada B. orqali Yettisuv savdo trakti (Toşkent — Semipalatinsk) vujudga keldi. 1878 y.dan B. Yettisuv viloyatining uyezd şaqri. Mayda oziq-ovqat va kön sanoati korxonalari bölgan. Aholisi savdo-sotiq, kirakaşlik, boğdorçilik, sabzavotçilik va ğallaçilik b-n şuğullangan. Pişpak 1918 y.dan Turkiston Muxtor Respublikasi tarkibida, 1924 y.dan Qora qirğiz (1925 y.dan Qirğiziston) muxtor viloyatining markazi. B. 1926 y.dan — Qirğiziston Muxtor Respublikasining, 1936 y.dan Qirğiziston Respublikasining poytaxti.

B.da 1941—45 y.lar uruşi davrida yangi sanoat korxonalari qurilib front uçun qurolyaroğlar işlab çiqarilgan. Metallsozlik va maşinasozlik rivojlandi, uruşdan keyin B. Qirğizistonning eng yirik industrial markaziga aylandi.

Şaharda 94 sanoat korxonasi, 2,7 ming kiçik korxona, 42 assotsiatsiya, 2 konsorsium, 365 firma, 10 birja, 69 aksiyadorlik jamiyati, 494 mas'uliyati çeklangan jamiyat, 18 tijorat banklari, 8 konsern va 4 korporatsiya bor. Kime, kimyofarmatsevtika sanoati korxonalari, «Qirğizmebel» birlaşmasi, uysozlik k-tlari, temirbeton buyumlar z-di, issiklik elektr markazi işlab turibdi. B. Buxoro— Toşkent—Olmaota gaz quvuri orkali gaz b-n ta'minlangan. 2 t.y. vokzali, «Manas» xalqaro aeroporti bor. T.y. orqali Taroz ş. (sobiq Avliyoota) b-n boğlangan.

Şahar me'morligi 1872 y.gi dastlabki reja böyiça şakllanib, töğri burçakli kesişgan köçalar b-n birga unça katta bölmagan mahallalarga bölingan. Uylar, asosan, paxsa va sinçdan bir qavatli qilib qurilib, somonli loy b-n suvalgan. 20—40-y. larda Madaniyat vazirligi binosi (1926), Hukumat uyi (1934), Tibbiyot in-ti (1939) va viloyat ijroiya qömitasi binolari (1938) qurilgan. B.ni qayta quriş rejalariga (1939, 1948—58, 1971) köra şahar köçalari kengaytirildi, mikrorayonlar barpo etildi. Şaharda 2—4 qavatli zilzilabardoş turar joy va jamoat binolari qurildi. 50—70- y.larda Tinçlik prospektida yangi mikrorayonlar vujudga keldi. Opera va balet teatri (1955), şahar kutubxonasi (1957—62), şahar markazidagi maydonda binolar ansambli (1956), q. x. vazirligi (1954—60), Sport saroyi (1974), Tasviriy san'at muzeyi (1974) binolari bunyod etildi.

1996/97 öquv yilida 77 umumiy ta'lim maktabida 93,3 ming öquvçi, hunartexnika bilim yurtlarida 5,7 ming öquvçi, örta maxsus öquv yurtlarida 11,7 ming öquvçi öqidi, maktabgaça tarbiya muassasalarida 16,2 ming bola tarbiyalandi.

Şaharda 8 oliy öquv yurti (Qirğiziston milliy unti, QirğizistonRossiya slavyan unti, texnika unti, q.x. akademiyasi, tibbiyot akademiyasi, Xalqaro int, fizkultura inti, san'at inti) faoliyat körsatadi. Yangi kollej, litsey va gimnaziyalar, xalqaro, davlatxususiy maktablari oçilmoqda. B.da Milliy Fanlar akademiyasi, tarmoq ilmiy tadqiqrt intlari mavjud.

Qirğiziston Respublikasi davlat kutubxonasi, 22 yirik ommaviy kutubxona, 7 muzey, 6 teatr, 10 kinoteatr, «Qirğizfilm» kinostudiyasi işlab turibdi (90-y.lar oxirlari).

B.da «Qirğiziston» Matbuot uyi, Qirğiziston ensiklopediyasi Boş tahririyati, «Ilim» naşriyoti, yirik poligrafkombinat, respublika axborot organi — Qirğiziston telegraf agentligi joylaşgan. Respublikada 128 gaz., 15 jurnal çop etiladi. 1974 y.dan «Bişkek oqşomi» şahar gaz. naşr etiladi. Mahalliy radioeşittirişlar qirğiz va rus tillarida olib boriladi.

9680 örinli 32 kasalxonada 3792 vraç va 7253 dan ziyod örta ma'lumotli tibbiy xodim işladi (90-y.lar oxirlari). B. va uning atrofida Issiqota kurorti, kardiologiya sanatoriysi, dam oliş uylari, profilaktoriylar joylaşgan. B.— respublikada turizm markazi. Turistik mehmonxona va bazalar bor. Boşqa respublikalar va mamlakatlar b-n temir yöl, avtomobil, havo yöllari orqali boğlangan.

3. B. Beyşeyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БИШКЕК (1926 й.гача Пишпак, 1926—91 й.ларда Фрунзе) — Қирғизистон Республикаси пойтахти. Йирик саноаттранспорт тугуни, Қирғизистоннинг иқтисодий ва маданий маркази. Чу водийсида, Қирғизистон тизмасининг шим. этагида, 700—900 м баландликда жойлашган. Янв.нинг ўртача т-раси — 5,4°, июлники 24,4°. Ўртача йиллик ёғин 471 мм. Шаҳар майд. 18,4 минг га. Аҳолиси 631,3 минг кишидан зиёд (2000); қирғизлар 34,6%, руслар 47,4%, украинлар 4,3%, татарлар 2,5%, уйғурлар 2,1%, ўзбеклар 1,8%, бошқа миллатлар 7,3% ни ташкил қилади. Б. 4 маъмурий туманга бўлинган.

Ҳоз. Б. ўрнида 1825 й. қўқонликлар томонидан Пишпак (кўқонлик тарихчилар асарларида Пишкак) қалъасига асос солинган. 1860 ва 1862 й.ларда рус қўшинлари Аштак довони орқали бостириб келиб қалъани эгаллаган ва бутунлай вайрон қилган. 1864 й.да Б. ўрнида Пишпак рус ҳарбий истеҳкоми барпо этилди. Тез орада Б. орқали Еттисув савдо тракти (Тошкент — Семипалатинск) вужудга келди. 1878 й.дан Б. Еттисув вилоятининг уезд шақри. Майда озиқ-овқат ва кўн саноати корхоналари бўлган. Аҳолиси савдо-сотиқ, киракашлик, боғдорчилик, сабзавотчилик ва ғаллачилик б-н шуғулланган. Пишпак 1918 й.дан Туркистон Мухтор Республикаси таркибида, 1924 й.дан Қора қирғиз (1925 й.дан Қирғизистон) мухтор вилоятининг маркази. Б. 1926 й.дан — Қирғизистон Мухтор Республикасининг, 1936 й.дан Қирғизистон Республикасининг пойтахти.

Б.да 1941—45 й.лар уруши даврида янги саноат корхоналари қурилиб фронт учун қуроляроғлар ишлаб чиқарилган. Металлсозлик ва машинасозлик ривожланди, урушдан кейин Б. Қирғизистоннинг энг йирик индустриал марказига айланди.

Шаҳарда 94 саноат корхонаси, 2,7 минг кичик корхона, 42 ассоциация, 2 консорциум, 365 фирма, 10 биржа, 69 акциядорлик жамияти, 494 масъулияти чекланган жамият, 18 тижорат банклари, 8 концерн ва 4 корпорация бор. Киме, кимёфармацевтика саноати корхоналари, «Қирғизмебель» бирлашмаси, уйсозлик к-тлари, темирбетон буюмлар з-ди, иссиклик электр маркази ишлаб турибди. Б. Бухоро— Тошкент—Олмаота газ қувури оркали газ б-н таъминланган. 2 т.й. вокзали, «Манас» халқаро аэропорти бор. Т.й. орқали Тароз ш. (собиқ Авлиёота) б-н боғланган.

Шаҳар меъморлиги 1872 й.ги дастлабки режа бўйича шаклланиб, тўғри бурчакли кесишган кўчалар б-н бирга унча катта бўлмаган маҳаллаларга бўлинган. Уйлар, асосан, пахса ва синчдан бир қаватли қилиб қурилиб, сомонли лой б-н сувалган. 20—40-й. ларда Маданият вазирлиги биноси (1926), Ҳукумат уйи (1934), Тиббиёт ин-ти (1939) ва вилоят ижроия қўмитаси бинолари (1938) қурилган. Б.ни қайта қуриш режаларига (1939, 1948—58, 1971) кўра шаҳар кўчалари кенгайтирилди, микрорайонлар барпо этилди. Шаҳарда 2—4 қаватли зилзилабардош турар жой ва жамоат бинолари қурилди. 50—70- й.ларда Тинчлик проспектида янги микрорайонлар вужудга келди. Опера ва балет театри (1955), шаҳар кутубхонаси (1957—62), шаҳар марказидаги майдонда бинолар ансамбли (1956), қ. х. вазирлиги (1954—60), Спорт саройи (1974), Тасвирий санъат музейи (1974) бинолари бунёд этилди.

1996/97 ўқув йилида 77 умумий таълим мактабида 93,3 минг ўқувчи, ҳунартехника билим юртларида 5,7 минг ўқувчи, ўрта махсус ўқув юртларида 11,7 минг ўқувчи ўқиди, мактабгача тарбия муассасаларида 16,2 минг бола тарбияланди.

Шаҳарда 8 олий ўқув юрти (Қирғизистон миллий унти, ҚирғизистонРоссия славян унти, техника унти, қ.х. академияси, тиббиёт академияси, Халқаро инт, физкультура инти, санъат инти) фаолият кўрсатади. Янги коллеж, лицей ва гимназиялар, халқаро, давлатхусусий мактаблари очилмоқда. Б.да Миллий Фанлар академияси, тармоқ илмий тадқиқрт интлари мавжуд.

Қирғизистон Республикаси давлат кутубхонаси, 22 йирик оммавий кутубхона, 7 музей, 6 театр, 10 кинотеатр, «Қирғизфильм» киностудияси ишлаб турибди (90-й.лар охирлари).

Б.да «Қирғизистон» Матбуот уйи, Қирғизистон энциклопедияси Бош таҳририяти, «Илим» нашриёти, йирик полиграфкомбинат, республика ахборот органи — Қирғизистон телеграф агентлиги жойлашган. Республикада 128 газ., 15 журнал чоп этилади. 1974 й.дан «Бишкек оқшоми» шаҳар газ. нашр этилади. Маҳаллий радиоэшиттиришлар қирғиз ва рус тилларида олиб борилади.

9680 ўринли 32 касалхонада 3792 врач ва 7253 дан зиёд ўрта маълумотли тиббий ходим ишлади (90-й.лар охирлари). Б. ва унинг атрофида Иссиқота курорти, кардиология санаторийси, дам олиш уйлари, профилакторийлар жойлашган. Б.— республикада туризм маркази. Туристик меҳмонхона ва базалар бор. Бошқа республикалар ва мамлакатлар б-н темир йўл, автомобиль, ҳаво йўллари орқали боғланган.

3. Б. Бейшеев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.