Bişkek

Bişkek (1926-yilgaça Pişpak, 1926—1991-yillarda Frunze) — Qirğiz Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning yirik sanoat-transport tuguni, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Materialllarga köra, hozirgi Bişkek örnida 1825-yilda Qöqon xonligi Pişpak qal'asiga asos solgan. Rus tilidagi manbada qal'a Madali xon buyruği bilan qurilgani, bu yerda hududdagi eng yirik garnizon turgani aytiladi. Qal'ani rus qöşinlari 1860-yilda (rus va ingliz manbalariga köra 4-sentabrda) va 1862-yilda egallagan. Özbekça manbaga köra, qal'a butunlay vayron qilingan.

Rus aholi punkti qal'a örnida 1868-yilda taşkil topdi (özbekça maqolada esa 1864-yilda Pişpak rus harbiy istehkomi barpo etilgani yoziladi). Rus tilidagi manbaga köra, 1878-yil 29-aprelda, Pişpak uyezdi markazi bu yerga köçirilgani sababli, posyolka şahar maqomini oldi va şu sana şaharning rasmiy ttaşkil topgan kuni sifatida nişonlanadi. 1924-yildan şahar Qora qirğiz (1925-yildan Qirğiziston) muxtor viloyatining markazi böldi. 1926-yilda Frunze deb qayta nomlandi, şu yili Qirğiziston Muxtor Respublikasining, 1936-yildan Qirğiziston Respublikasining poytaxti böldi. Ingliz manbaga köra, 1991-yil 5-fevralda şahar Bişkek deb qayta nomlandi. Ikkinçi jahon uruşi davrida bu yerda yangi sanoat korxonalari qurilib, front uçun qurol-yaroğ işlab çiqarilgan.

Şahar Çu vodiysining markazida, Qirğiziston Ala-Too tizmasining şimoliy etagida, dengiz sathidan 700—900 m balandlikda joylaşgan. Tizmaning eng baland nuqtasi 4895 m. Şahar orqali Ala-Arça va Alamedin daryolari oqib ötadi, şimoliy qismidan Katta Çu kanali ötadi.

Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning örtaça harorati özbekça maqolada —5,4 °C, rus tilidagi maqolada —1,7 °C deb berilgan; iyulniki mos ravişda 24,4 °C va 25,3 °C. Yillik yoğin 471 mm (özbekça), 451 mm (rusça), taxminan 440 mm (inglizça) deb keltiriladi. Şahar maydoni haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: rusça manbada 386 km², özbekça manbada 18,4 ming ga.

Aholi soni haqidagi ma'lumotlar turliça: 874 400 kişi (2012, özbekça manba), 1 074 075 (2021 baholaş, inglizça manba), 1 098,6 ming (2022-yil 1-yanvar, doimiy aholi, rusça manba), taxminan 1 200 000 (2024, inglizça) va 1 321 900 (2025, rusça). Ingliz manbasiga köra, 1970-yilgi röyxatda qirğizlar 12,3 % bölgan, hozir esa aholining taxminan 75 % ini qirğizlar, taxminan 15 % ini yevropalik xalqlar taşkil etadi. Şahar 4 tumanga bölingan: Oktyabr, Pervomay, Sverdlov va Lenin.

Bişkek — Qirğizistonning moliyaviy markazi; ingliz manbaga köra, mamlakatning barça tijorat banklari boş idoralari şu yerda. Sovet davrida köplab sanoat korxonalari bölgan, ularning köpi 1991-yildan keyin yopilgan yoki faoliyati qisqargan. Eng yirik iş bilan ta'minlovçilardan biri — Dordoy bozori. Özbekça maqolada kimyo, kimyofarmatsevtika, mebel, temirbeton buyumlari korxonalari va issiqlik elektr markazi sanab ötilgan. Şahar Buxoro — Toşkent — Almati gaz quvuri orqali gaz bilan ta'minlangan, „Manas“ xalqaro aeroporti va 2 ta temir yöl vokzali bor.

Şahar markaziy qismi töğri burçakli reja asosida qurilgan; asosiy köçalar — Çu prospekti, Erkindik bulvari va Jibek Jolu. Ala-Too maydonida Qirğiziston davlat tarix muzeyi va mustaqillik yodgorligi, şuningdek Oq uy joylaşgan. Davlat amaliy san'at muzeyi, Frunze uy-muzeyi, Milliy filarmoniya, Opera va balet teatri (1955) va Tasviriy san'at muzeyi (1974) mavjud. Oş bozori va Dordoy bozori yirik savdo joylaridir. Şaharda Qirğiziston milliy universiteti, Qirğiziston — Rossiya slavyan universiteti kabi oliy öquv yurtlari, Milliy Fanlar akademiyasi va „Qirğizfilm“ kinostudiyasi faoliyat yuritadi. Şahardan taxminan 30—45 daqiqalik yölda Ala-Arça milliy boği joylaşgan.