Töqumboyev Aali

Aali Töqumboyev (taxalluslari Balqa, Çalqar; 1904–1988) — qirğiz şoiri va yozuvçisi, Qirğiziston xalq şoiri (1945). U qirğiz yozma adabiyoti asosçilaridan biri hisoblanadi.

Uzbekça Vikipediyada tuğilgan sanasi 1904-yil 11-iyul deb körsatilgan, rus Vikipediyasida esa 1904-yil 7-noyabr (Kemin tumani, hozirgi Çuy viloyati). Rus Vikipediyasida keltirilişiça, şoir öz tarjimai holida tuğilgan oy va kuni heç kimga ma'lum emasligini yozgan, 1924-yil 7-noyabrda birinçi qirğiz gazetasi «Erkin-Too» çiqqan kunni öz tuğilgan kuni deb tanlagan. Vafot etgan sanasi rus va ingliz manbalarida 1988-yil 19-iyun deb berilgan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1916-yilgi qözğolon paytida oilasi Xitoyga qoçgan, 1917-yilda qaytişda ota-onasi oçarçilik va tif tufayli vafot etgan, Aali yetim qolgan. 1922-yilda Toşkentdagi maktab-internatga qabul qilingan. 1927-yilda Örta Osiyo davlat universitetini tugatgan va şu yili «Qizil Qirğiziston» gazetasida işlay boşlagan. 1934–1949-yillarda (tanaffuslar bilan) Qirğiziston Yozuvçilar uyuşmasini boşqargan.

Rus Vikipediyasiga köra, 1938-yilda Sotsialistik turon partiyasiga aloqadorlikda gumon qilinib hibsga olingan; «Manas» dostonini va akyn Qiliç Moldo ijodini uluğlaşda, şuningdek 1916-yilgi qözğolonga bağişlangan «Qonli yillar» şe'riy romanida ayblangan. Özini aybdor deb tan olmagan, 1939-yilda ozod qilingan. 1963–1980-yillarda Qirğiziston Oliy Kengaşi deputati bölgan.

Birinçi şe'ri 1924-yilda «Erkin-Too» gazetasida bosilgan. 1927-yilda Toşkentda «Lenin haqida» nomli birinçi şe'rlar töplami naşr etilgan. Keyin «Mehnat guli» (1932), «Dastlabki şe'rlar» (1934) kitoblari, «Tutqun Marat» dostoni (1932) çiqqan. 1930-yillarning oxirida nasrga murojaat qilib, «Dnestr çuqur dengizga quyiladi» (1939) va «Yaralangan yurak» (1940) qissalarini yozgan.

Uruş yillarida vatanparvarlik mavzusidagi asarlar yaratgan: «Manas vatandoşlari» (1941) dostoni, «Qasam» (1943) pyesasi, «Taşakkur» (1944) töplami. Keyingi asarlari orasida «Dömbira navosi» (1960), «Taftiş davom etadi» (1962), «Biz ham soldat bölganmiz» (1965), «Zamon ovozi» (1966), «Jonli tarix» (1969) bor. «Tong oldidan» şe'riy romani («Qonli yillar», 1935; «Barhayotlik uruği», 1947) qirğiz xalqining turmuş tarzini aks ettiradi.

Rus Vikipediyasiga köra, u Puşkin, Gyote, Şiller, Lermontov, Mayakovskiy, Nizomiy, Abay va boşqa mualliflar asarlarini qirğiz tiliga tarjima qilgan hamda Çingiz Aytmatov kabi köplab yozuvçilarga adabiyotga yöl oçgan. Tarjimon S. Lipkin uning ilk ijodi haqida «şartli poetikani yengiş, realizmga yöl» deb yozgan. Özbek tiliga ayrim asarlari tarjima qilingan.

U Qirğiziston xalq şoiri (1945), Qirğiziston Fanlar akademiyasi akademigi (1954), Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1974) unvonlariga sazovor bölgan. Ikki marta Lenin ordeni, Oktyabr inqilobi ordeni, uç marta Mehnat Qizil Bayroq ordeni va «Hurmat belgisi» ordeni bilan taqdirlangan. 1967-yilda «Tong oldidan» romani uçun Töqtağul Sotilğonov nomidagi Qirğiziston Davlat mukofotini olgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, Bişkekning janubiy qismidagi prospekt uning nomi bilan atalgan (1990), Opera va balet teatri yaqinida yodgorlik, şaharda muzey mavjud. Rus Vikipediyasiga köra, Ala-Arça qabristoniga dafn etilgan.