Uyğun

Uyğun (asl ismi Rahmatulla Otaqöziyev; 1905-yil 14-may, Marki qişloği — 1990-yil 22-aprel, Toşkent) — özbek şoiri, dramaturg va tarjimon. U lirik şe'rlar, dostonlar, köplab pyesalar, libretto va kinossenariylar muallifi sifatida tanilgan. 1965-yilda Özbekiston xalq şoiri unvoni berilgan, 1956-yilda Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi bölgan, 1974-yilda Özbekiston Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi etib saylangan.1

ÖzME'ga köra, Uyğun hozirgi Qozoğistonning Jambul viloyatidagi Marki qişloğida tuğilgan (rusça manbalarda — Merke). 1927–1930-yillarda Samarqanddagi pedagogika akademiyasida öqigan; rusça Vikipediya esa uning matbuotda ilk bor 1925-yilda köringanini qayd etadi. Söngra u bir qator naşriyot, ilmiy va ijodiy muassasalarda işlagan: davlat naşriyotida bölim boşqargan, «Quriliş» jurnalida mas'ul kotib, Til va adabiyot institutida 1933–1943-yillarda ilmiy xodim va sektor mudiri bölgan. 1947–1948-yillarda Hamza nomidagi drama teatrida badiiy rahbar örinbosari vazifasida işlagan.

Uruşdan keyingi yillarda Uyğun respublika adabiy hayotida yetakçi lavozimlarni egallagan. 1951–1954-yillarda Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi boşqaruviga raislik qilgan, «Şarq yulduzi» jurnalida bölim mudiri, keyin mas'ul muharrir bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, u «Muştum» jurnalini ham boşqargan va respublika Oliy Kengaşi deputati etib saylangan. Şoir Toşkentda vafot etib, Çiğatoy qabristoniga dafn qilingan.

Uyğunning birinçi şe'rlar töplami «Bahor sevinçlari» 1929-yilda çop etilgan. ÖzME uning ijodini uç bosqiçga ajratadi. Dastlabki bosqiçda u lirik şoir sifatida körinib, «Jontemir», «Brigadir Karim», «Gulasal», «Ukraina yellari» kabi liroepik dostonlar yozgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida uning şe'riyati asosan faşizmga qarşi kuraş mavzusiga bağişlangan: «Ğazab taronasi» (1942), «Ğazab va muhabbat» (1943) töplamlari şu davrga mansub. 1950-yillarning örtalaridan boşlangan uçinçi bosqiçda u tinçlik va mehnat mavzusidagi «Tinçlik kuylari» (1960), «Hayot çaqiradi» (1961) kabi töplamlarni naşr ettirgan. ÖzME bu davr şe'rlarini ritorikaga boy, badiiy jihatdan sezilarli iz qoldirmagan asarlar deb baholaydi.

Uyğun ijodining asosiy qismini sahna asarlari taşkil etadi. 1942-yilda u Izzat Sulton bilan hamkorlikda Alişer Navoiy tavalludining 500 yilligiga atab «Alişer Navoiy» dramasini yozgan. ÖzME'ga köra, bu asar keng tomoşabinlarni buyuk şoir siymosi bilan yaqindan taniştirgan va özbek adabiyotida tarixiy-biografik drama janrining rivojiga turtki bergan. Undan keyin «Hayot qöşiği» (1947), «Oltinköl», «Navbahor» (1949) dramalari yaratilgan; «Navbahor» orqali uning sahna asarlariga qişloq hayoti mavzusi kirib kelgan.

Keyingi yillardagi pyesalarida dramaturg jamiyatdagi dolzarb muammolarga murojaat qilgan: «Hurriyat» (1959) ayollarning rahbarlik qobiliyatiga, «Şubha» (1961) şaxsga siğinişning qişloqdagi oqibatlariga, «Qotil» (1965) şifokorlar mas'uliyatiga bağişlangan. Paxta yakkahokimligining salbiy tomonlarini körsatgan «Parvoz» (1963) dramasi rasmiy tanqidga uçrab, sahnadan olib taşlangan. Yoşlar ma'naviyati haqidagi «Parvona» (1966) komediyasi esa iliq kutib olingan. Hayotining sönggi önyilliklarida u tarixiy şaxslarga bağişlangan «Abu Rayhon Beruniy» (1973), «Abu Ali ibn Sino» (1979) va «Zebunnisobegim» (1982) dramalarini yozgan. Rusça Vikipediya Farhod GES qurilişi haqidagi «Asrlar» (1967) pyesasini ham tilga oladi.

Uyğun birinçi özbek baleti «Gulandom» (1939) librettosining muallifi. U «Alişer Navoiy» (1947) va «Avliyoning sarguzaştlari» (1958) filmlari ssenariysini yaratişda hammualliflik qilgan. Tarjimon sifatida u Puşkin va Lermontov şe'rlaridan tarjimalar qilgan, keyinçalik Lev Tolstoyning «Hojimurod»i, Anton Çexovning «Çayka»si, Uilyam Şekspirning «Yuliy Sezar» va «Veronalik ikki yigit» asarlarini özbek tiliga ögirgan.

Uyğun 1985-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoniga sazovor bölgan. ÖzME'ga köra, 1984-yilda Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti bilan taqdirlangan; rusça Vikipediya bu mukofot berilgan yilni 1967 deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, u uç marta Lenin ordeni hamda boşqa bir qança orden va medallar bilan mukofotlangan.