Uyğun
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50–51-b. — ziyouz.com
Uyğun (taxallusi; asl ismşarifi Otaqöziyev Rahmatulla) (1905.14.5, Jambul viloyati Marki qişloği —1990.22.4, Toşkent) — şoir va dramaturg. Özbekiston xalq şoiri (1965). Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1956). Özbekiston FA ning muxbir a'zosi (1974). Mehnat Qahramoni (1985). Samarqanddagi ped. akademiyada tahsil körgan (1927—30).Özbekiston davlat naşriyotida bölim mudiri, «Quriliş» jur.da mas'ul kotib (1930— 31), Madaniy quriliş (1932—33) hamda Til va adabiyot inti (1933— 43)da ilmiy xodim, sektor mudiri. Hamza nomidagi drama teatrida repertuar böyiça badiiy rahbar örinbosari (1947—48), «Şarq yulduzi» jur.da bölim mudiri (1948 — 50), Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi boşqaruvi raisi örinbosari (1949— 50), raisi (1951—54), ayni vaqtda «Şarq yulduzi» jur.da mas'ul muharrir (195051).
Dastlabki şe'rlar töplami — «Bahor sevinçlari» (1929). U. ijodi 3 bosqiçdan iborat. Ijodining dastlabki bosqiçida lirik şoir sifatida şakllangan. Ayni paytda «Jontemir» (1931—35), «Brigadir Karim» (1934), «Gulasal» (193435), «Ukraina yellari» (1935) kabi liroepik asarlari b-n şu davr dostonçiligi taraqqiyotiga sezilarli hissa qöşgan. Bundan taşqari, u adabiy meros va zamonaviy adabiy jarayon muammolariga doir maqolalar ham yozgan. Faşizmga, bosqinçilik uruşita qarşi kuraş pafosi U. ijodining 2bosqiçdagi boş yönalişini belgilab berdi («Ğazab taronasi», 1942; «Ğazab va muhabbat», 1943; «Şe'rlar», 1944). Bu davrda U. dramaturgiyaga ham murojaat etib, vatanparvarlik ruhidagi «Ona», uluğ özbek şoirining 500 yilligiga bağişlangan «Alişer Navoiy» (1942, Izzat Sulton b-n hamkorlikda) dramalarini hamda «Qaltis hazil» (1944) komediyasini yozdi. Uruşdan keyingi yillarda saqna yuzini körgan «Alişer Navoiy» dramasi keng tomoşabinlar ommasinint Navoiyni kaşf etişi va uluğ şoirga muhabbat tuyğulari b-n yöğrilişida, şuningdek, özbek adabiyotida tarixiybiografik drama janrining taraqqiyotida muhim ahamiyatga molik böldi. Şundan söng U. uruş va uruşdan keyingi maşaqqatli yillarga bağişlangan «Hayot qöşiği» (1947), «Oltinköl», «Navbahor» (1949) dramalarini yaratdi. Sönggi dramasi b-n U. ijodiga qişloq hayoti mavzui kirib keldi. Dramaturg bu asarida uruş davrida vayron bölgan jamoa xöjaligi qayoti misolida eskilik b-n yangilik örtasidagi kuraş mavzuini birinçilardan bölib uruşdan keyingi özbek adabiyotiga olib kirdi. U. ijodining sönggi, 3bosqiçi 50-y.larning örtalaridan boşlangan. U. tinçlik uçun kuraş, vatanparvarlik, mehnatsevarlik singari öşa davr adabiyoti uçun muhim hisoblangan mavzularda köplab şe'rlar yozgan («Tinçlik kuylari», 1960; «Hayot çaqiradi», 1961). Quruq ritorika va pandnasihatdan iborat bölgan bu şe'rlar şu davr şe'riyati tarixida biror iz qoldira olmagan. U. köproq dramaturgiya janrlarida qalam tebratgan. «Navbahor» dramasida kötarilgan qişloq mavzuini yana davom ettirib, xotinqizlarning jamoa xöjaligiga mohirlik b-n rahbarlik qilişi mumkinligi («Hurriyat», 1959), paxta yakkahokimligi davri fojialari («Parvoz», 1963), şaxsga siğinişning qişloq şaroitidagi oqibatlari («Şubha», 1961), tibbiyot xodimlarining inson salomatligi uçun mas'ulligi («Qotil», 1965) kabi masalalar haqida bahs yurituvçi pyesalar yozgan. «Paxta uçun kuraş»ning salbiy oqibatlari foş etilgan «Parvoz» dramasi esa sovet voqeligini buzib körsatişda ayblanib, sahnadan olib taşlangan.
U.ning yoşlar ma'naviyati muammosiga bağişlangan «Parvona» (1966) komediyasi jamoatçilik tomonvdan samimiy kutib olingan. U. Örta Osiyo xalklarining maş'al siymolari haqida hikoya qiluvçi «Abu Rayhon Beruniy» (1973), «Abu Ali ibn Sino» (1979), «Zebunnisobegim» (1982) tarixiy dramalarini yaratdiki, bu asarlar «Hurriyat», «Parvona» va «Parvoz» pyesalari b-n birga dramaturg ijodining 3bosqiçidagi yutuklari hisoblanadi. U. birinçi özbek baleti «Gulandom» (1939) librettosi muallifi, «Özbekiston qiliçi» (1942) pyesasi, «Alişer Navoiy» (1947) va «Avliyoning sarguzaştlari» (1958) kinossenariylarining esa mualliflaridan biri.
U.ning adabiy merosida tarjima asarlar alohida örinni egallaydi. Uruşgaça bölgan davrda A. S. Puşkin va M. Yu. Lermontov asarlari tarjimasida muayyan tajriba orttirgan şoir keyinçalik L.N. Tolstoyning «Hojimurod», A.P. Çexovning «Çayka», U. Şekspirning «Yuliy Sezar» va «Veronalik ikki yigit» asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureati (1984).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЙҒУН (тахаллуси; асл исмшарифи Отақўзиев Раҳматулла) (1905.14.5, Жамбул вилояти Марки қишлоғи —1990.22.4, Тошкент) — шоир ва драматург. Ўзбекистон халқ шоири (1965). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1956). Ўзбекистон ФА нинг мухбир аъзоси (1974). Меҳнат Қаҳрамони (1985). Самарқанддаги пед. академияда таҳсил кўрган (1927—30).Ўзбекистон давлат нашриётида бўлим мудири, «Қурилиш» жур.да масъул котиб (1930— 31), Маданий қурилиш (1932—33) ҳамда Тил ва адабиёт инти (1933— 43)да илмий ходим, сектор мудири. Ҳамза номидаги драма театрида репертуар бўйича бадиий раҳбар ўринбосари (1947—48), «Шарқ юлдузи» жур.да бўлим мудири (1948 — 50), Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқаруви раиси ўринбосари (1949— 50), раиси (1951—54), айни вақтда «Шарқ юлдузи» жур.да масъул муҳаррир (195051).
Дастлабки шеърлар тўплами — «Баҳор севинчлари» (1929). У. ижоди 3 босқичдан иборат. Ижодининг дастлабки босқичида лирик шоир сифатида шаклланган. Айни пайтда «Жонтемир» (1931—35), «Бригадир Карим» (1934), «Гуласал» (193435), «Украина еллари» (1935) каби лироэпик асарлари б-н шу давр достончилиги тараққиётига сезиларли ҳисса қўшган. Бундан ташқари, у адабий мерос ва замонавий адабий жараён муаммоларига доир мақолалар ҳам ёзган. Фашизмга, босқинчилик урушита қарши кураш пафоси У. ижодининг 2босқичдаги бош йўналишини белгилаб берди («Ғазаб таронаси», 1942; «Ғазаб ва муҳаббат», 1943; «Шеърлар», 1944). Бу даврда У. драматургияга ҳам мурожаат этиб, ватанпарварлик руҳидаги «Она», улуғ ўзбек шоирининг 500 йиллигига бағишланган «Алишер Навоий» (1942, Иззат Султон б-н ҳамкорликда) драмаларини ҳамда «Қалтис ҳазил» (1944) комедиясини ёзди. Урушдан кейинги йилларда сақна юзини кўрган «Алишер Навоий» драмаси кенг томошабинлар оммасининт Навоийни кашф этиши ва улуғ шоирга муҳаббат туйғулари б-н йўғрилишида, шунингдек, ўзбек адабиётида тарихийбиографик драма жанрининг тараққиётида муҳим аҳамиятга молик бўлди. Шундан сўнг У. уруш ва урушдан кейинги машаққатли йилларга бағишланган «Ҳаёт қўшиғи» (1947), «Олтинкўл», «Навбаҳор» (1949) драмаларини яратди. Сўнгги драмаси б-н У. ижодига қишлоқ ҳаёти мавзуи кириб келди. Драматург бу асарида уруш даврида вайрон бўлган жамоа хўжалиги қаёти мисолида эскилик б-н янгилик ўртасидаги кураш мавзуини биринчилардан бўлиб урушдан кейинги ўзбек адабиётига олиб кирди. У. ижодининг сўнгги, 3босқичи 50-й.ларнинг ўрталаридан бошланган. У. тинчлик учун кураш, ватанпарварлик, меҳнатсеварлик сингари ўша давр адабиёти учун муҳим ҳисобланган мавзуларда кўплаб шеърлар ёзган («Тинчлик куйлари», 1960; «Ҳаёт чақиради», 1961). Қуруқ риторика ва панднасиҳатдан иборат бўлган бу шеърлар шу давр шеърияти тарихида бирор из қолдира олмаган. У. кўпроқ драматургия жанрларида қалам тебратган. «Навбаҳор» драмасида кўтарилган қишлоқ мавзуини яна давом эттириб, хотинқизларнинг жамоа хўжалигига моҳирлик б-н раҳбарлик қилиши мумкинлиги («Ҳуррият», 1959), пахта яккаҳокимлиги даври фожиалари («Парвоз», 1963), шахсга сиғинишнинг қишлоқ шароитидаги оқибатлари («Шубҳа», 1961), тиббиёт ходимларининг инсон саломатлиги учун масъуллиги («Қотил», 1965) каби масалалар ҳақида баҳс юритувчи пьесалар ёзган. «Пахта учун кураш»нинг салбий оқибатлари фош этилган «Парвоз» драмаси эса совет воқелигини бузиб кўрсатишда айбланиб, саҳнадан олиб ташланган.
У.нинг ёшлар маънавияти муаммосига бағишланган «Парвона» (1966) комедияси жамоатчилик томонвдан самимий кутиб олинган. У. Ўрта Осиё халкларининг машъал сиймолари ҳақида ҳикоя қилувчи «Абу Райҳон Беруний» (1973), «Абу Али ибн Сино» (1979), «Зебуннисобегим» (1982) тарихий драмаларини яратдики, бу асарлар «Ҳуррият», «Парвона» ва «Парвоз» пьесалари б-н бирга драматург ижодининг 3босқичидаги ютуклари ҳисобланади. У. биринчи ўзбек балети «Гуландом» (1939) либреттоси муаллифи, «Ўзбекистон қиличи» (1942) пьесаси, «Алишер Навоий» (1947) ва «Авлиёнинг саргузаштлари» (1958) киносценарийларининг эса муаллифларидан бири.
У.нинг адабий меросида таржима асарлар алоҳида ўринни эгаллайди. Урушгача бўлган даврда А. С. Пушкин ва М. Ю. Лермонтов асарлари таржимасида муайян тажриба орттирган шоир кейинчалик Л.Н. Толстойнинг «Ҳожимурод», А.П. Чеховнинг «Чайка», У. Шекспирнинг «Юлий Цезарь» ва «Вероналик икки йигит» асарларини ўзбек тилига таржима қилган. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1984).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.