Bobur
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 424–430-b. — ziyouz.com
Bobur (taxallusi; töliq ismi Zahiriddin Muhammad ibn Umarşayx Mirzo) (1483.14.2, Andijon 1530.26.12, Agra) — özbek mumtoz adabiyotining yirik vakili: buyuk şoir; tarixçi, geograf; davlat arbobi, iste'dodli sarkarda; boburiylar sulolasi asosçisi, temuriy şahzoda.
B.ning otasi — Umarşayx Mirzo Farğona viloyati hokimi, onasi — Qutluğ Nigorxonim Möğuliston xoni va Toşkent hokimi Yunusxonnint qizi edi. B.ning onasi öqimişli va oqila ayol bölib, B.ga hokimiyatni boşqariş işlarida faol kömak bergan, harbiy yurişlarida unga hamroxlik qilgan. Umarşayx Mirzo xonadoni poytaxt Andijonning arki içida yaşar edi. Hokim yoz oylari Sirdaryo böyida, Axsida, yilning qolgan faslini Andijonda ötkazardi. B.ning yoşligi Andijonda ötgan. B. barça temuriy şahzodalar kabi maxsus tarbiyaçilar, yirik fozilu ulamolar ustozligida harbiy ta'lim, fiqx ilmi, arab va fors tillarini örganadi, köplab tarixiy va adabiy asarlar mutolaa qiladi, ilmfanga, şe'riyatga qiziqa boşlaydi. Dovyurakligi va jasurligi uçun u yoşligidan «Bobur» («Şer») laqabini oladi.
B. otasi yölidan borib, maşhur sufiy — Xoja Ahrortya ixlos qöyadi va uning tariqati ruhida voyaga yetadi, umrining oxiriga qadar şu e'tiqodga sodiq qoladi. Keyinçalik, «Boburnoma» asarida B. Xoja Ahror ruhi bir neça bor uni muqarrar halokatdan, xastalik va çorasizliqdan xalos etganini, eng oğir şaroitlarda rahnamolik qilganligini ta'kidlaydi. Otasi Axsida bevaqt, 39 yoşida fojiali halok bölgaç, oilaning katta farzandi, 12 yoşli B. valiahd sifatida taxtga ötiradi (1494 y. iyun).
Movarounnahr 15-a. oxirida özaro nizolaşayetgan temuriy şahzodalar yoki mulkdor zodagonlar boşçilik qilib turgan, deyarli mustaqil bölib olgan köpdanköp viloyatlarga parçalanib ketgan edi. Movarounnahr taxti uçun kuraş avjga çiqqan, turli siyosiy fitnalar uyuştirilmoqda edi. Buning ustiga Umarşayx Mirzoga tobe bir neça bek va hokimlar yoş hukmdorga (B.ga) buysunişdan boş tortadilar. Ularning ayrimlari B.ning ukalarini yoqlasa, ba'zilari mustaqillik da'vosini qiladi, yana boşqa birlari B.ga raqib, boşqalari amaki, toğalariga qöşilib, uni jismonan yöqotiş payiga tuşadi. Öz amakisi va toğasi bölmiş Sulton Ahmad Mirzo b-n Sulton Mahmudxon xurujlarini daf qilgan B. hukmronligining dastlabki 2— 3 yilida mavqeini mustahkamlaş, bek va amaldorlar b-n özaro munosabatni yaxşilaş, qöşinni tartibga keltiriş, davlat işlarida intizom örnatiş kabi muhim çoratadbirlarni amalga oşiradi. B.ning dastlabki siyosiy maqsadi Amir Temur davlatining poytaxti, strategik va geografik jihatdan muhim bölgan Samarqandni egallaş va Movarounnahrda markazlaşgan kuçli davlatni saqlaş, mustahkamlaş hamda Amir Temur saltanatini qayta tiklaşdan iborat edi. Bu paytda, qisqa muddat içida Samarqand taxtiga uçinçi hukmdor kelgan edi. Sulton Ahmad Mirzo vafoti (1494 y. iyul) dan keyin taxtga ötirgan Sulton Mahmud Mirzo Samarqandda davlatni 5—6 oydan ortiq idora etmadi — qisqa muddatli kasallikdan söng 43 yoşida vafot etdi. Uning örniga Buxoroda hokim bölgan öğli Boysunğur ötiradi. 1495—96 y.larda B. Samarqandga ikki marta muvaffaqiyatsiz yuriş qiladi. 1497 y. kuzida u Samarqand atrofidagi bir qança joylarni va 7 oylik qamaldan söng Samarqandni egallaydi, Boysunğur Qunduzga qoçadi. Şahar qamal tufayli nihoyatda oğir kunlarni boşidan keçirmoqsa edi. Hatto ekkulik don ham topiş muşkul edi. B. qöşinni ta'minlaşda katta qiyinçiliklarga duç keldi. Navkarlaridan ayrimlari Andijon va Axsi tomon qoçib ketadilar. Buning ustiga Andijonda qolgan ayrim beklar B.dan yuz ögirib, uning ukasi Jahongir Mirzo tarafiga ötadilar. Andijondan köngli notinç bölgan va iqtisodiy qiyinçiliklarga uçragan, ayni zamonda oğir xastalikni boşidan keçirgan B. Samarqandni yuz kun idora etgandan söng, uni tark etişga qaror kiladi. Ammo Xöjandga yetganda Andijon ham qöldan ketib, muxoliflar ixtiyoriga ötganini eşitadi. B.ning Toşkent hokimi, toğasi Mahmudxon kömagida Andijonni qayta egallaşga urinişi natija bermaydi, Bu muvaffaqiyatsizlik B. qöşiniga salbiy ta'sir etib, köpçilik bek, navkarlar (700—800 kişi) B.ni tark etadi. Öziga sodiq kişilar (200—300) b-n qolgan B. ma'lum muddat Xöjandda turgaç, Toşkentga — Mahmudxon huzuriga kelib, Andijonni qaytarib oliş rejasini tuza boşlaydi. Ma'lum muddat ötgaç, B. Xöjandga qaytadi, köp ötmay, Marğilonni qölga kiritadi hamda Andijonni egallaş tadbirlarini köradi. Nihoyat, 2 yildan söng (1498 y. iyun) uni qayta qölga kiritadi. B. ukasi Jahongir Mirzo b-n sulh tuzib, uning ixtiyorida «Xöjand suvining Axsi tarafi viloyatlarini...» qoldiradi, Andijon tarafi viloyatlarini öz tasarrufiga oladi.
Temuriylarning özaro uruşlari kuçaygan kezlarda Şayboniyxon Movarounnahrni istilo qilişga kirişadi. U 1499 y. Jizzax va Samarqand orqali Qarşi va Şahrisabzgaça bosib boradi, katta ölja b-n Daşti Qipçoqqa qaytadi. Oradan köp ötmay,katta kuç b-n Movarounnahrga qaytgan Şayboniyxon Buxoro va Qorakölni egallaydi (1499), Sulton Ali Mirzo kaltabinlik b-n Samarqandni Şayboniyxonga jangsiz topşiradi (1S00). Birok,, şahar aholisi va zodagonlarining ma'lum qismi temuriylar hukmdorligini tiklaş tarafdori edi. Ular Farğona hokimi B.ga maktub yöllab, Samarqandni işğol qilişga da'vat etganlar. B. 1500 y. keç kuzida öz qöşini (240 kişi) b-n Samarqandga yetib kelgaç, aholi unga peşvoz çiqib, şahar darvozalarini oçib beradi. Şayboniyxonning şahar ximoyasi uçun qoldirgan 600 nafar askari qirib taşlanadi. Şayboniyxon Buxoroga çekinadi. Qisqa vaqt içida Samarqandning barça tumanlari, Qarşi va Ğuzor ş.larida B. hokimligi e'tirof etiladi. Ammo şaharda oziq-ovqat zaxiralari tugab, oçarçilik boşlangan edi. Bundan xabar topgan Şayboniyxon katta kuç töplab, yana Samarqandga yuriş boşlaydi. 1501 y. apr.da Zarafşon böyidagi Saripul qişloği yaqinida bölgan jangda B. qöşinlari yengiladi. B. Samarqandga çekinadi. Şahar yana qamal qilinib, u tört oy davom etadi. Qamalda qolgan şahar aholisining oçlikdan tinkasi quriydi, B. 1501 y.ning 2-yarmida noilojlikdan Samarqandni tark etib, Toşkentga, Mahmudxon huzuriga yöl oladi.
B. Temuriylar saltanatini himoya qiliş va uni saqlab qoliş uçun astoydil harakat qilib, Şayboniyxonga qarşi bir neça yil davomida muttasil kuraş olib borsada, ammo mamlakatda hukm surgan oğir iqtisodiy tanglik va siyosiy parokandalik şaroitida maqsadiga erişa olmaydi. 1503 i. Toşkent xoni Mahmudxon, B. va qalmoqlarning birlaşgan qöşini Şayboniyxon tomonidan Sirdaryo böyida tormor qilinadi. B. Samarqand taxti uçun kuraşayotgan paytda Andijonni Sulton Ahmad Tanbal egallab oladi. 1501—04 y.larda B. Farğona mulkini qaytarib oliş uçun Sulton Ahmad Tanbal, Jahongir mirzolarga qarşi olib borgan kuraşi muvaffaqiyatsizlik b-n tugaydi. Temuriylarning töxtovsiz janglari va oğir soliqlaridan toliqqan xalq B.ni qöllamadi va u Movarounnahrni tark etişga (1504 y. iyun) majbur buladi.
B. 200—300 navkari b-n Hisor toğlari orqali Afğonistonga ötadi va u yerdagi içki nizolardan foydalanib Ğazni va Kobulni egallaydi. B. Kobulni egallagaç, mustaqil davlat tuzişga jadal kirişadi, qöşinni tartibga keltiradi, qattiq içki intizom örnatadi. Kobulga, umuman Afğonistonga B. öz yurti kabi qaradi, quriliş, obodonlaştiriş, kasbu hunar va q.x.ni rivojlantiriş işlarini boşlab yuboradi. «Boği Şaxroro», «Boği Jahonoro», «Örtaboğ», «Boği vafo» va «Boği Bobur» kabi oromgoxlar taşkil etdi. Şahar içidagi Bolo Hisor qal'asini öz qarorgohiga aylantirib, uni qayta ta'mirlatdi, yangi imoratlar qurdirdi va oilasi b-n şu qal'ada yaşadi. Uning Humoyun, Gulbadanbegim, Komron va Hindol ismli farzandlari şu yerda tuğiladi. 1506 y. bahorda vafot etgan Qutluğ Nigorxonim Mirzo Uluğbek şu yerda bunyod ettirgan «Boği Navröziy»ga dafn etiladi.
B. Afğonistonda bir fotih sifatida emas, balki şu yurt, el obodonligi va ravnaqi uçun jon kuydirgan tadbirli hukmron sifatida qizğin faoliyat körsatdi, uning manfaatlari yölida odilona va oqilona iş tutdi. Afğonistondagi amaliy faoliyatiga köra, B. butun Xuroson va Movarounnahrda qudratli davlat boşliği va muzaffar sarkarda sifatida katga obrö orttira bordi, mintaqadagi siyosiy hayot e'tiborli öringa kötarildi. Şayboniylarning tobora kuçayib borayotgan yurişiga qarşi birgalikda çora köriş masalasida Sulton Husayn Boyqaro barça temuriy hukmdorlar qatorida B.ni ham maslahat yiğiniga maxsus taklif etişi ana şunday yuksak nufuzni körsatuvçi dalildir. B. şu taklif böyiça Hirotga otlanadi. Husayn Boyqaroning tösatdan vafot etişiga (1506) qaramay, u Hirotga boradi va temuriy hukmdorlar b-n uçraşib muzokaralar ötkazadi. Temuriy hukmdorlarning birlaşib Şayboniyxon qöşinlariga tösiq qöyiş rejalari amalga oşmaydi va tez orada birinketin mağlubiyatga uçrab, saltanatni batamom qöldan çiqaradilar.
1507 y. boşlarida B. Hindistonga yuriş boşlaydi. Ammo, bu urinişi muvaffaqiyatsiz tugab, yana poytaxt Kobulga qaytadi.
B. Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy vaziyat va uruş harakatlarini kuzatib boradi, öz qöşinlarini doimo şay tutadi. Şayboniyxon Xurosonning yirik markazlarini qölga kiritgaç, Eronni zabt etiş uçun yuriş boşlaydi. Ammo, Eron şohi Ismoil / Safaviy b-n qattiq töqnaşuvda (1510) yengiladi, özi ham Marvda halok böladi. Şoh Ismoil Xuroson va Movarounnahrga qöşin kiritib şayboniylarga ketmaket şikayet yetkaza boşlaydi. B. şoh Ismoil b-n harbiysiyosiy ittifoq tuzib, 1511 y. bahorida Hisorni, yozida Buxoroni, okt. boşida esa Samarqandni yana qölga kiritadi. B.ning şia mazhabidagi eroniylar ra'yi b-n iş tutişi aholida norozilik tuğdiradi. 1512 y. 28 apr.da Köli malik jangiaa Ubaydulla Sulton boşliq şayboniylardan yengilgan B. Hisor tomon ketadi. 1512 y. kuzida B. şoh Ismoil yuborgan Najmi Soniy laqabli laşkarboşi b-n Balxda uçraşib, Amudaryodan keçib ötib, avval Huzar (Ğuzor) qal'asini oladi, söng Qarşiga yuriş qiladi, şahar uzoq muddatli qamaldan söng taslim böladi, şahar himoyaçilari qattiq jazolanadi (yana q. Harşi qamali.). 1512 y. 24 noyab. da Ğijduvon jangila B.şayboniylardan yana yengilib, Kobulga qaytişga majbur böladi. B. Movarounnahrni egallaş ilinjidan uzilkesil umidini uzadi va butun e'tiborini Hindistonga qaratadi.
1519 y. bahoriga kelib B. Hindistonni zabt etiş rejalarini amalga oşirişga kirişadi va keyingi 5—6 yil davomida bir neça yurişlar uyuştiradi. Nihoyat, 1526 y. apr.da Panipatda asosiy raqibi, Dehli sultoni Ibrohim Lödiyning yuz ming kişilik qöşininy 12 minglik askari b-n tormor qiladi hamda Dehlini egallaydi (q. Panipat janglari.). Oradan köp ötmay, ikkinçi yirik hind sarkardasi Rano Sango ustidan ham zafar qozonib, Şim. Hindistonning Bengaliyagaça bölgan qismini öziga böysundiradi. Agrani öziga poytaxt sifatida tanlagan B. katta quriliş va obodonçilik işlarini boşlab yuboradi. Şu tariqa B. Hindistonda uç yarim asrga yaqin hukm surgan qudratli boburiylar sulolasiga asos soladi.
B. Hindistonda ham, xuddi Afğonistonda bölganidek, köplab ijtimoiyxayrli işlarni amalga oşirdi, mamlakat taraqqiyotiga jiddiy ta'sir körsatdi. Tarqoqlik va parokandalikka, özaro içki nizo, qirğinlarga barham berib, viloyatlarni birlaştirdi, markazlaşgan davlatni mustahkamlaş va yurtni obodonlaştirişga, ilmu hunar va dehqonçilikni rivojlantirişga katta e'tibor qaratdi. Quriliş işlariga boşçilik qildi.
B.ning öz guvoxligiga köra, şoir sifatida ijodiy faoliyati Samarqandni ikkinçi marta egallagan vaqgda boşlangan; «Ul fursatlarda birorikkirar bayt aytur edim», deb yozadi u. B. Samarqanddaligining ilk oylarida Alişer Navoiy taşabbusi b-n ular örtasida yozişma boşlanadi. B. atrofida ijodkorlar töplana boşlaşi ham şu yillarga töğri keladi. Jumladan, Binoiy, Abulbaraka va B. örtasidagi ruboiy muşoirasi Samarqanddagi qizğin adabiy hayotdan darak beradi. Umuman, davlat arbobi va köp vaqti jangu jadallarda ötgan sarkarda sifatida ijtimoiy faoliyatining eng qizğin davrida ham, şaxsiy hayoti va davlati nihoyatda murakkab va xatarli şaroitda qolgan çoğlarida ham B. ijodiy işga vaqt topa bilgan, ilm, san'at va ijod ahlini öz atrofiga töplab, homiylik qilgan, ularni rağbatlantirgan.
Ötmiş adabiyot va tarix, musiqa va san'atdan yaxşi xabardor bölgan, diniy ta'limotga çin ixlos qöygan B. har doim olimu fozillar davrasida böldi, xususan ijod ahliga, kasbu hunar sohiblariga samimiy ehtirom körgazib homiylik qildi, ularni moddiy va ma'naviy rağbatlantirib turdi. Ijod va san'at ahliga bunday mehrli munosabat aslo bejiz bölmagan. B. tabiatan ijodkor edi. Yigitlik yillaridan boşlab to umrining oxirigaça samarali ijodiy iş b-n şuğullandi, har qanday şaroit va vaziyatlarda ham ijoddan töxtamadi, natijada, har jihatdan muhim boy ilmiy va adabiy meros qoldirdi.
B. 18—19 yoşlarida ruboiy va ğazallar yoza boşlagan. Uning «Topmadim» radifli ğazali va «Yod etmas emiş kişini ğurbatda kişi» misrasi b-n boşlanuvçi ruboiysi öşa yillardagi hayoti b-n boğliq.
B.ning ulkan san'atkorligi şundaki, şaxsiy keçinmalarini jiddiy umumlaşma darajasiga kötara oladi va natijada asarlarida olğa surilgan ğoyalar umuminsoniy qadriyatlar darajasiga kötariladi. B. ijodida, xususan, şe'riyatida kindik qoni tökilgan ona yurtini dildildan qömsaş, uning tuproğiga talpiniş, ğariblik azoblaridan ötli hasrat, yoru diyor soginçi va visol ilinji, takdir zarbalari va turmuş uqubatlari, zamona nosozliklaridan nola badiiy tahlil etiladi.
B. ijodida işqmuhabbat, sevgisadoqat, visol va hijron mavzui ham salmoqli örin tutadi. Uning gazal va ruboiylarida, tuyuq va masnaviylarida ma'şuqaning maftunkor gözalligi, beqiyos husnu latofati, şarqona odobu axloqi, nozu karaşmasi yengil va öynoqi, musiqiy va ravon misralarda katta mahorat b-n tarannum etiladi.
B.ning uz şe'riy asarlarini töplab, devon holiga keltirgan sanani körsatuvçi aniqtarixiy ma'lumotlar ma'lum emas. Ammo «Boburnoma»ning 1518—19 y.lar voqealari bayoniga bağişlangan faslida B. devonini Kobuldan Samarqandga yuborganligi töğrisida söz boradi. Demak, şu yillarda uning devoniga tartib berilgan va mazkur devon Movarounnahrda ham tarqalgan.
Hozirda uning 119 ğazali, bir masnu şe'ri, 209 ruboiysi, 10 dan ortik tuyuq va qit'alari, 50 dan ortiq muammo va 60 dan ziyod fardlari aniqlangan. Devoni tarkibida umumiy hajmi 270 baytdan iborat 8 masnaviy ham örin olgan.
Hindiston yurişlari davri (1521)da B. «Mubayyin» asarini yaratdi. Masnaviy tarzida yozilgan, islom huquqşunosligi va şariat aqidalariga bağişlangan bu asarda Movarounnahr va Hindistonga oid öşa davr ijtimoiyiqtisodiy hayoti böyiça qiziqarli ma'lumotlar ham jamlangan. Valiahd Humoyun va Komron Mirzolarga dasturulamal sifatida möljallangan «Mubayyin»da, ayni zamonda, namoz, zakot va haj ziyorati töğrisida ham şar'iy mezonlar bayon qilingan. Şu yillarda B. Şarq şe'riyatining asosiy masalalaridan biri aruz vazni, uning nazariyasi va amaliyotiga oid ilmiy risolasini yakunlaydi. B. nomini dunyoga maşhur qilgan şoh asari «Boburnoma» ustidagi ijodiy işini 1518—19 ylarda boşlagan (q. «Boburnoma»).
B.ning yuqorida keltirilgan asarlaridan taşqari, «Xatti Boburiy», şuningdek musiqa san'ati va harb işlariga maxsus bağişlangan qator risolalari ham bölgan. Ammo keyingi ikki asar matni hanuz topilgan emas. «Xagti Boburiy»da muallif arab alifbosini taxrir etib, yozuvni soddalaştiriş va osonlaştiriş maqsadida uni turkiy til va talaffuz mezonlariga moslaştirgan.
1526 y. 21 dek.da B.ga qarşi suiqasd uyuştiriladi. Mahv etilgan Ibrohim Lödiyning onasi oşpazlar b-n til biriktirib, uning ovqatiga zahar qöştiradi. Şuning asoratimi yoki köp yillik maşaqqatli va qönimsiz hayot ta'sirimi, har holda keyingi yillarda B. tez-tez kasalga çalinib turadi. 1527 y. okt.da B. yana xastalikka uçragaç, umrining oxirlab qolganini his etadi. Şunda B. özi e'tiqod qöygan Xoja Ahror Valiy ruhidan najot tilab, ixlos b-n uning nasrda bitilgan «Volidiya» asarini şe'riy tarjima qiladi. B.ning mohir tarjimon sifatidagi qobiliyati namoyon bölgan 243 baytli bu asar katta ijodiy ilhom b-n juda qisqa muddatda yakunlangan. B.ning öz e'tirofiça, tarjima tugaşi hamonoq batamom soğayib ketgan. Bu yillarda u «Boburnoma» fasllari ustida işlaşni davom ettirdi, yangiyangi ğazalruboiylar yaratdi, öz iborasi b-n aytganda, «Hindistonğa kelgali aytqon aş'orni» tartibga solib, şuningdek, «Volidiya» tarjimasini, «Xatti Boburiy» b-n bitilgan namuna va qit'alarni Movarounnahr va Afğonistonga, Xumoyun, Xoja Kalon, Hindol va b.ga yubordi. Humoyun Mirzoga atalgan ijtimoiyaxloqiy masalalarni tahlil etuvçi maşhur maktubi ham B. ijodiy faoliyatining yorqin qirralaridan biri böldi.
Bir neça muddat oldin podşolikni Humoyunga topşirgan B. 47 yoşida özi asos solgan saltanat poytaxti Agrada vafot etdi va öşa yerda dafn etildi, keyinçalik (1539), vasiyatiga muvofiq xoki Kobulga keltirilib, özi bunyod ettirgan «Boği Bobur»ga qöyildi (q. Bobur maqbarasi).
B. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng öz yurtida haqiqiy qadrqimmattopdi. Özbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga köra 1993 y.da B. tavalludining 510 yilligi tantanali nişonlandi. Andijon ş.da B. nomida unt, teatr, kutubxona, milliy boğ («Boği Bobur») bor. Bobur milliy boği majmuasitsa «Bobur va jahon madaniyati» muzeyi, şoirning ramziy qabrmaqbarasi bunyod etilgan. Şahar markazida (muallifi Ravşan Mirtojiyev) va B. boğidagi yodgorlik majmuida (muallifi Qodirjon Salohiddinov) şoirga haykal örnatildi. Andijondagi markaziy köçalardan biriga, şuningdek Toşkentdagi istirohat boği va köçaga, Andijon viloyati, Xonobod ş.dagi istirohat boğiga B. nomi berildi. Özbekiston Fanlar akademiyasining B. nomidagi medali ta'sis etildi. Şarqşunos olim Ubaydulla Karimov bu medalning birinçi sovrindori böldi.
Andijonlik tabiatşunos olim Zokirjon Maşrabov rahbarlik qiladigan Xalqaro Bobur jamğarmasi (1993.23.12) B. ijodini örganişda katta işlarni amalga oşirdi. Jamğarmaning ilmiy ekspeditsiyasi 10 dan ortiq Şarq mamlakatlari böylab avtomobilda ilmiy safarlar uyuştirib, 200 ming km dan ortiq masofani bosib ötdi, B. va boburiylar qadamjolari, ularning ilmiy merosiga oid yangi ma'lumotlar töplab, ularni ilmiy iste'molga kiritdi. Mazkur ma'lumotlar asosida 10 dan ziyod ilmiy, hujjatli, badiiy asarlar (3. Maşrabov, S. Şokarimov: «Asrlarni böylagan Bobur»; S. Jalilov: «Boburning Farğona davlati», «Bobur va Andijon»; Qamçibek Kenja: «Hind soriğa»; X. Sultonov: «Boburning tuşlari», «Boburiynoma»; R. Şamsuddinov: «Boburiylar izidan», «Boburiylar sulolasi»; T. Nizom: «Uç söz»), 10 ga yaqin hujjatli, videofilmlar (F. Rasulov: «Bobur izidan», «Muqaddas qadamjolar»; T. Röziyev: «Bobur salomi», «Bobur nomidagi Xalqaro ilmiy ekspeditsiya»; T. Hamidov: «Iftixor» va h.k.) yaratildi. Jamğarmaning Lohur (Pokiston), Haydarobod (Hindiston), Abu Dabi (Birlaşgan Arab Amirliklari), Moskva (RF), Öş (Qirğiziston), Toşkent, Namangan (Özbekiston) ş.larida bölimlari mavjud. 1998 y. Jamğarmaning boburşunoslik sohasidagi xalqaro mukofotlari ilk marta Pirimqul Qodirov, Sabohat Azimjonova, Ğaybulloh asSalom, Ne'matilla Otajonov, Xayriddin Sultonov, Eyje Mano (Yaponiya), Muhammadali Abduqunduzov, Maqsud Yunusov, Şafiqa Yorqin (Afğoniston), Ma'murjon Töxtasinov, Ravşan Mirtojiyev, Majid Tursunov, Rahmonjon Azimov, Muhammadjon Mirzayevga berildi.
As: Boburnoma, T., 1989; Baburname (2izdaniye, dorabotannoye), T., 1993; Kitobssalot, T., 1993; Kitobzzakot, T., 1993; Kitoblhaj, T., 1993; Devon, T., 1994; Mahrami asror topmadim, T., 1995.
Ad.: Azimjonova S, Zahiriddin Muhammad Bobur, Maqolalar töplami, T., 1995; Axmedov B., Istorikogeografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. (Pismenniye pamyatniki), T., 1985; Samoyloviç A., Sobraniye stixotvoreniy imperatora Babura, Petrograd, 1917; Stebleva I. V., Semantika gazeley Babura, M., 1982; Yoqubov H., Zahiriddin Muhammad Bobur, T., 1949;Hasanxoja Nisoriy , Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hasanov S, Boburning Aruz risolasi, T., 1981; Maşrabov 3., Şokarimov S, Asrlarni böylagan Bobur, T., 1997; Vohidov R., Biz bilgan va bilmagan Bobur, T., 2000.
Abdulahad Muhammadjonov, Abduraşid Abdugafurov.
Q.: Bobur maqbarasi, Panipat janglari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОБУР (тахаллуси; тўлиқ исми Заҳириддин Муҳаммад ибн Умаршайх Мирзо) (1483.14.2, Андижон 1530.26.12, Агра) — ўзбек мумтоз адабиётининг йирик вакили: буюк шоир; тарихчи, географ; давлат арбоби, истеъдодли саркарда; бобурийлар сулоласи асосчиси, темурий шаҳзода.
Б.нинг отаси — Умаршайх Мирзо Фарғона вилояти ҳокими, онаси — Қутлуғ Нигорхоним Мўғулистон хони ва Тошкент ҳокими Юнусхоннинт қизи эди. Б.нинг онаси ўқимишли ва оқила аёл бўлиб, Б.га ҳокимиятни бошқариш ишларида фаол кўмак берган, ҳарбий юришларида унга ҳамрохлик қилган. Умаршайх Мирзо хонадони пойтахт Андижоннинг арки ичида яшар эди. Ҳоким ёз ойлари Сирдарё бўйида, Ахсида, йилнинг қолган фаслини Андижонда ўтказарди. Б.нинг ёшлиги Андижонда ўтган. Б. барча темурий шаҳзодалар каби махсус тарбиячилар, йирик фозилу уламолар устозлигида ҳарбий таълим, фиқх илми, араб ва форс тилларини ўрганади, кўплаб тарихий ва адабий асарлар мутолаа қилади, илмфанга, шеъриятга қизиқа бошлайди. Довюраклиги ва жасурлиги учун у ёшлигидан «Бобур» («Шер») лақабини олади.
Б. отаси йўлидан бориб, машҳур суфий — Хожа Аҳрортя ихлос қўяди ва унинг тариқати руҳида вояга етади, умрининг охирига қадар шу эътиқодга содиқ қолади. Кейинчалик, «Бобурнома» асарида Б. Хожа Аҳрор руҳи бир неча бор уни муқаррар ҳалокатдан, хасталик ва чорасизлиқдан халос этганини, энг оғир шароитларда раҳнамолик қилганлигини таъкидлайди. Отаси Ахсида бевақт, 39 ёшида фожиали ҳалок бўлгач, оиланинг катта фарзанди, 12 ёшли Б. валиаҳд сифатида тахтга ўтиради (1494 й. июнь).
Мовароуннаҳр 15-а. охирида ўзаро низолашаетган темурий шаҳзодалар ёки мулкдор зодагонлар бошчилик қилиб турган, деярли мустақил бўлиб олган кўпданкўп вилоятларга парчаланиб кетган эди. Мовароуннаҳр тахти учун кураш авжга чиққан, турли сиёсий фитналар уюштирилмоқда эди. Бунинг устига Умаршайх Мирзога тобе бир неча бек ва ҳокимлар ёш ҳукмдорга (Б.га) буйсунишдан бош тортадилар. Уларнинг айримлари Б.нинг укаларини ёқласа, баъзилари мустақиллик даъвосини қилади, яна бошқа бирлари Б.га рақиб, бошқалари амаки, тоғаларига қўшилиб, уни жисмонан йўқотиш пайига тушади. Ўз амакиси ва тоғаси бўлмиш Султон Аҳмад Мирзо б-н Султон Маҳмудхон хуружларини даф қилган Б. ҳукмронлигининг дастлабки 2— 3 йилида мавқеини мустаҳкамлаш, бек ва амалдорлар б-н ўзаро муносабатни яхшилаш, қўшинни тартибга келтириш, давлат ишларида интизом ўрнатиш каби муҳим чоратадбирларни амалга оширади. Б.нинг дастлабки сиёсий мақсади Амир Темур давлатининг пойтахти, стратегик ва географик жиҳатдан муҳим бўлган Самарқандни эгаллаш ва Мовароуннаҳрда марказлашган кучли давлатни сақлаш, мустаҳкамлаш ҳамда Амир Темур салтанатини қайта тиклашдан иборат эди. Бу пайтда, қисқа муддат ичида Самарқанд тахтига учинчи ҳукмдор келган эди. Султон Аҳмад Мирзо вафоти (1494 й. июль) дан кейин тахтга ўтирган Султон Маҳмуд Мирзо Самарқандда давлатни 5—6 ойдан ортиқ идора этмади — қисқа муддатли касалликдан сўнг 43 ёшида вафот этди. Унинг ўрнига Бухорода ҳоким бўлган ўғли Бойсунғур ўтиради. 1495—96 й.ларда Б. Самарқандга икки марта муваффақиятсиз юриш қилади. 1497 й. кузида у Самарқанд атрофидаги бир қанча жойларни ва 7 ойлик қамалдан сўнг Самарқандни эгаллайди, Бойсунғур Қундузга қочади. Шаҳар қамал туфайли ниҳоятда оғир кунларни бошидан кечирмоқца эди. Ҳатто эккулик дон ҳам топиш мушкул эди. Б. қўшинни таъминлашда катта қийинчиликларга дуч келди. Навкарларидан айримлари Андижон ва Ахси томон қочиб кетадилар. Бунинг устига Андижонда қолган айрим беклар Б.дан юз ўгириб, унинг укаси Жаҳонгир Мирзо тарафига ўтадилар. Андижондан кўнгли нотинч бўлган ва иқтисодий қийинчиликларга учраган, айни замонда оғир хасталикни бошидан кечирган Б. Самарқандни юз кун идора этгандан сўнг, уни тарк этишга қарор килади. Аммо Хўжандга етганда Андижон ҳам қўлдан кетиб, мухолифлар ихтиёрига ўтганини эшитади. Б.нинг Тошкент ҳокими, тоғаси Маҳмудхон кўмагида Андижонни қайта эгаллашга уриниши натижа бермайди, Бу муваффақиятсизлик Б. қўшинига салбий таъсир этиб, кўпчилик бек, навкарлар (700—800 киши) Б.ни тарк этади. Ўзига содиқ кишилар (200—300) б-н қолган Б. маълум муддат Хўжандда тургач, Тошкентга — Маҳмудхон ҳузурига келиб, Андижонни қайтариб олиш режасини туза бошлайди. Маълум муддат ўтгач, Б. Хўжандга қайтади, кўп ўтмай, Марғилонни қўлга киритади ҳамда Андижонни эгаллаш тадбирларини кўради. Ниҳоят, 2 йилдан сўнг (1498 й. июнь) уни қайта қўлга киритади. Б. укаси Жаҳонгир Мирзо б-н сулҳ тузиб, унинг ихтиёрида «Хўжанд сувининг Ахси тарафи вилоятларини...» қолдиради, Андижон тарафи вилоятларини ўз тасарруфига олади.
Темурийларнинг ўзаро урушлари кучайган кезларда Шайбонийхон Мовароуннаҳрни истило қилишга киришади. У 1499 й. Жиззах ва Самарқанд орқали Қарши ва Шаҳрисабзгача босиб боради, катта ўлжа б-н Дашти Қипчоққа қайтади. Орадан кўп ўтмай,катта куч б-н Мовароуннаҳрга қайтган Шайбонийхон Бухоро ва Қоракўлни эгаллайди (1499), Султон Али Мирзо калтабинлик б-н Самарқандни Шайбонийхонга жангсиз топширади (1S00). Бирок,, шаҳар аҳолиси ва зодагонларининг маълум қисми темурийлар ҳукмдорлигини тиклаш тарафдори эди. Улар Фарғона ҳокими Б.га мактуб йўллаб, Самарқандни ишғол қилишга даъват этганлар. Б. 1500 й. кеч кузида ўз қўшини (240 киши) б-н Самарқандга етиб келгач, аҳоли унга пешвоз чиқиб, шаҳар дарвозаларини очиб беради. Шайбонийхоннинг шаҳар химояси учун қолдирган 600 нафар аскари қириб ташланади. Шайбонийхон Бухорога чекинади. Қисқа вақт ичида Самарқанднинг барча туманлари, Қарши ва Ғузор ш.ларида Б. ҳокимлиги эътироф этилади. Аммо шаҳарда озиқ-овқат захиралари тугаб, очарчилик бошланган эди. Бундан хабар топган Шайбонийхон катта куч тўплаб, яна Самарқандга юриш бошлайди. 1501 й. апр.да Зарафшон бўйидаги Сарипул қишлоғи яқинида бўлган жангда Б. қўшинлари енгилади. Б. Самарқандга чекинади. Шаҳар яна қамал қилиниб, у тўрт ой давом этади. Қамалда қолган шаҳар аҳолисининг очликдан тинкаси қурийди, Б. 1501 й.нинг 2-ярмида ноиложликдан Самарқандни тарк этиб, Тошкентга, Маҳмудхон ҳузурига йўл олади.
Б. Темурийлар салтанатини ҳимоя қилиш ва уни сақлаб қолиш учун астойдил ҳаракат қилиб, Шайбонийхонга қарши бир неча йил давомида муттасил кураш олиб борсада, аммо мамлакатда ҳукм сурган оғир иқтисодий танглик ва сиёсий парокандалик шароитида мақсадига эриша олмайди. 1503 и. Тошкент хони Маҳмудхон, Б. ва қалмоқларнинг бирлашган қўшини Шайбонийхон томонидан Сирдарё бўйида тормор қилинади. Б. Самарқанд тахти учун курашаётган пайтда Андижонни Султон Аҳмад Танбал эгаллаб олади. 1501—04 й.ларда Б. Фарғона мулкини қайтариб олиш учун Султон Аҳмад Танбал, Жаҳонгир мирзоларга қарши олиб борган кураши муваффақиятсизлик б-н тугайди. Темурийларнинг тўхтовсиз жанглари ва оғир солиқларидан толиққан халқ Б.ни қўлламади ва у Мовароуннаҳрни тарк этишга (1504 й. июнь) мажбур булади.
Б. 200—300 навкари б-н Ҳисор тоғлари орқали Афғонистонга ўтади ва у ердаги ички низолардан фойдаланиб Ғазни ва Кобулни эгаллайди. Б. Кобулни эгаллагач, мустақил давлат тузишга жадал киришади, қўшинни тартибга келтиради, қаттиқ ички интизом ўрнатади. Кобулга, умуман Афғонистонга Б. ўз юрти каби қаради, қурилиш, ободонлаштириш, касбу ҳунар ва қ.х.ни ривожлантириш ишларини бошлаб юборади. «Боғи Шахроро», «Боғи Жаҳоноро», «Ўртабоғ», «Боғи вафо» ва «Боғи Бобур» каби оромгохлар ташкил этди. Шаҳар ичидаги Боло Ҳисор қалъасини ўз қароргоҳига айлантириб, уни қайта таъмирлатди, янги иморатлар қурдирди ва оиласи б-н шу қалъада яшади. Унинг Ҳумоюн, Гулбаданбегим, Комрон ва Ҳиндол исмли фарзандлари шу ерда туғилади. 1506 й. баҳорда вафот этган Қутлуғ Нигорхоним Мирзо Улуғбек шу ерда бунёд эттирган «Боғи Наврўзий»га дафн этилади.
Б. Афғонистонда бир фотиҳ сифатида эмас, балки шу юрт, эл ободонлиги ва равнақи учун жон куйдирган тадбирли ҳукмрон сифатида қизғин фаолият кўрсатди, унинг манфаатлари йўлида одилона ва оқилона иш тутди. Афғонистондаги амалий фаолиятига кўра, Б. бутун Хуросон ва Мовароуннаҳрда қудратли давлат бошлиғи ва музаффар саркарда сифатида катга обрў орттира борди, минтақадаги сиёсий ҳаёт эътиборли ўринга кўтарилди. Шайбонийларнинг тобора кучайиб бораётган юришига қарши биргаликда чора кўриш масаласида Султон Ҳусайн Бойқаро барча темурий ҳукмдорлар қаторида Б.ни ҳам маслаҳат йиғинига махсус таклиф этиши ана шундай юксак нуфузни кўрсатувчи далилдир. Б. шу таклиф бўйича Ҳиротга отланади. Ҳусайн Бойқаронинг тўсатдан вафот этишига (1506) қарамай, у Ҳиротга боради ва темурий ҳукмдорлар б-н учрашиб музокаралар ўтказади. Темурий ҳукмдорларнинг бирлашиб Шайбонийхон қўшинларига тўсиқ қўйиш режалари амалга ошмайди ва тез орада биринкетин мағлубиятга учраб, салтанатни батамом қўлдан чиқарадилар.
1507 й. бошларида Б. Ҳиндистонга юриш бошлайди. Аммо, бу уриниши муваффақиятсиз тугаб, яна пойтахт Кобулга қайтади.
Б. Мовароуннаҳр ва Хуросондаги сиёсий вазият ва уруш ҳаракатларини кузатиб боради, ўз қўшинларини доимо шай тутади. Шайбонийхон Хуросоннинг йирик марказларини қўлга киритгач, Эронни забт этиш учун юриш бошлайди. Аммо, Эрон шоҳи Исмоил / Сафавий б-н қаттиқ тўқнашувда (1510) енгилади, ўзи ҳам Марвда ҳалок бўлади. Шоҳ Исмоил Хуросон ва Мовароуннаҳрга қўшин киритиб шайбонийларга кетмакет шикает етказа бошлайди. Б. шоҳ Исмоил б-н ҳарбийсиёсий иттифоқ тузиб, 1511 й. баҳорида Ҳисорни, ёзида Бухорони, окт. бошида эса Самарқандни яна қўлга киритади. Б.нинг шиа мазҳабидаги эронийлар раъйи б-н иш тутиши аҳолида норозилик туғдиради. 1512 й. 28 апр.да Кўли малик жангиаа Убайдулла Султон бошлиқ шайбонийлардан енгилган Б. Ҳисор томон кетади. 1512 й. кузида Б. шоҳ Исмоил юборган Нажми Соний лақабли лашкарбоши б-н Балхда учрашиб, Амударёдан кечиб ўтиб, аввал Ҳузар (Ғузор) қалъасини олади, сўнг Қаршига юриш қилади, шаҳар узоқ муддатли қамалдан сўнг таслим бўлади, шаҳар ҳимоячилари қаттиқ жазоланади (яна қ. Ҳарши қамали.). 1512 й. 24 нояб. да Ғиждувон жангила Б.шайбонийлардан яна енгилиб, Кобулга қайтишга мажбур бўлади. Б. Мовароуннаҳрни эгаллаш илинжидан узилкесил умидини узади ва бутун эътиборини Ҳиндистонга қаратади.
1519 й. баҳорига келиб Б. Ҳиндистонни забт этиш режаларини амалга оширишга киришади ва кейинги 5—6 йил давомида бир неча юришлар уюштиради. Ниҳоят, 1526 й. апр.да Панипатда асосий рақиби, Деҳли султони Иброҳим Лўдийнинг юз минг кишилик қўшининй 12 минглик аскари б-н тормор қилади ҳамда Деҳлини эгаллайди (қ. Панипат жанглари.). Орадан кўп ўтмай, иккинчи йирик ҳинд саркардаси Рано Санго устидан ҳам зафар қозониб, Шим. Ҳиндистоннинг Бенгалиягача бўлган қисмини ўзига бўйсундиради. Аграни ўзига пойтахт сифатида танлаган Б. катта қурилиш ва ободончилик ишларини бошлаб юборади. Шу тариқа Б. Ҳиндистонда уч ярим асрга яқин ҳукм сурган қудратли бобурийлар сулоласига асос солади.
Б. Ҳиндистонда ҳам, худди Афғонистонда бўлганидек, кўплаб ижтимоийхайрли ишларни амалга оширди, мамлакат тараққиётига жиддий таъсир кўрсатди. Тарқоқлик ва парокандаликка, ўзаро ички низо, қирғинларга барҳам бериб, вилоятларни бирлаштирди, марказлашган давлатни мустаҳкамлаш ва юртни ободонлаштиришга, илму ҳунар ва деҳқончиликни ривожлантиришга катта эътибор қаратди. Қурилиш ишларига бошчилик қилди.
Б.нинг ўз гувохлигига кўра, шоир сифатида ижодий фаолияти Самарқандни иккинчи марта эгаллаган вақгда бошланган; «Ул фурсатларда бирориккирар байт айтур эдим», деб ёзади у. Б. Самарқанддалигининг илк ойларида Алишер Навоий ташаббуси б-н улар ўртасида ёзишма бошланади. Б. атрофида ижодкорлар тўплана бошлаши ҳам шу йилларга тўғри келади. Жумладан, Биноий, Абулбарака ва Б. ўртасидаги рубоий мушоираси Самарқанддаги қизғин адабий ҳаётдан дарак беради. Умуман, давлат арбоби ва кўп вақти жангу жадалларда ўтган саркарда сифатида ижтимоий фаолиятининг энг қизғин даврида ҳам, шахсий ҳаёти ва давлати ниҳоятда мураккаб ва хатарли шароитда қолган чоғларида ҳам Б. ижодий ишга вақт топа билган, илм, санъат ва ижод аҳлини ўз атрофига тўплаб, ҳомийлик қилган, уларни рағбатлантирган.
Ўтмиш адабиёт ва тарих, мусиқа ва санъатдан яхши хабардор бўлган, диний таълимотга чин ихлос қўйган Б. ҳар доим олиму фозиллар даврасида бўлди, хусусан ижод аҳлига, касбу ҳунар соҳибларига самимий эҳтиром кўргазиб ҳомийлик қилди, уларни моддий ва маънавий рағбатлантириб турди. Ижод ва санъат аҳлига бундай меҳрли муносабат асло бежиз бўлмаган. Б. табиатан ижодкор эди. Йигитлик йилларидан бошлаб то умрининг охиригача самарали ижодий иш б-н шуғулланди, ҳар қандай шароит ва вазиятларда ҳам ижоддан тўхтамади, натижада, ҳар жиҳатдан муҳим бой илмий ва адабий мерос қолдирди.
Б. 18—19 ёшларида рубоий ва ғазаллар ёза бошлаган. Унинг «Топмадим» радифли ғазали ва «Ёд этмас эмиш кишини ғурбатда киши» мисраси б-н бошланувчи рубоийси ўша йиллардаги ҳаёти б-н боғлиқ.
Б.нинг улкан санъаткорлиги шундаки, шахсий кечинмаларини жиддий умумлашма даражасига кўтара олади ва натижада асарларида олға сурилган ғоялар умуминсоний қадриятлар даражасига кўтарилади. Б. ижодида, хусусан, шеъриятида киндик қони тўкилган она юртини дилдилдан қўмсаш, унинг тупроғига талпиниш, ғариблик азобларидан ўтли ҳасрат, ёру диёр согинчи ва висол илинжи, такдир зарбалари ва турмуш уқубатлари, замона носозликларидан нола бадиий таҳлил этилади.
Б. ижодида ишқмуҳаббат, севгисадоқат, висол ва ҳижрон мавзуи ҳам салмоқли ўрин тутади. Унинг газал ва рубоийларида, туюқ ва маснавийларида маъшуқанинг мафтункор гўзаллиги, беқиёс ҳусну латофати, шарқона одобу ахлоқи, нозу карашмаси енгил ва ўйноқи, мусиқий ва равон мисраларда катта маҳорат б-н тараннум этилади.
Б.нинг уз шеърий асарларини тўплаб, девон ҳолига келтирган санани кўрсатувчи аниқтарихий маълумотлар маълум эмас. Аммо «Бобурнома»нинг 1518—19 й.лар воқеалари баёнига бағишланган фаслида Б. девонини Кобулдан Самарқандга юборганлиги тўғрисида сўз боради. Демак, шу йилларда унинг девонига тартиб берилган ва мазкур девон Мовароуннаҳрда ҳам тарқалган.
Ҳозирда унинг 119 ғазали, бир масну шеъри, 209 рубоийси, 10 дан opтик туюқ ва қитъалари, 50 дан ортиқ муаммо ва 60 дан зиёд фардлари аниқланган. Девони таркибида умумий ҳажми 270 байтдан иборат 8 маснавий ҳам ўрин олган.
Ҳиндистон юришлари даври (1521)да Б. «Мубаййин» асарини яратди. Маснавий тарзида ёзилган, ислом ҳуқуқшунослиги ва шариат ақидаларига бағишланган бу асарда Мовароуннаҳр ва Ҳиндистонга оид ўша давр ижтимоийиқтисодий ҳаёти бўйича қизиқарли маълумотлар ҳам жамланган. Валиаҳд Ҳумоюн ва Комрон Мирзоларга дастуруламал сифатида мўлжалланган «Мубаййин»да, айни замонда, намоз, закот ва ҳаж зиёрати тўғрисида ҳам шаръий мезонлар баён қилинган. Шу йилларда Б. Шарқ шеъриятининг асосий масалаларидан бири аруз вазни, унинг назарияси ва амалиётига оид илмий рисоласини якунлайди. Б. номини дунёга машҳур қилган шоҳ асари «Бобурнома» устидаги ижодий ишини 1518—19 йларда бошлаган (қ. «Бобурнома»).
Б.нинг юқорида келтирилган асарларидан ташқари, «Хатти Бобурий», шунингдек мусиқа санъати ва ҳарб ишларига махсус бағишланган қатор рисолалари ҳам бўлган. Аммо кейинги икки асар матни ҳануз топилган эмас. «Хагти Бобурий»да муаллиф араб алифбосини тахрир этиб, ёзувни соддалаштириш ва осонлаштириш мақсадида уни туркий тил ва талаффуз мезонларига мослаштирган.
1526 й. 21 дек.да Б.га қарши суиқасд уюштирилади. Маҳв этилган Иброҳим Лўдийнинг онаси ошпазлар б-н тил бириктириб, унинг овқатига заҳар қўштиради. Шунинг асоратими ёки кўп йиллик машаққатли ва қўнимсиз ҳаёт таъсирими, ҳар ҳолда кейинги йилларда Б. тез-тез касалга чалиниб туради. 1527 й. окт.да Б. яна хасталикка учрагач, умрининг охирлаб қолганини ҳис этади. Шунда Б. ўзи эътиқод қўйган Хожа Аҳрор Валий руҳидан нажот тилаб, ихлос б-н унинг насрда битилган «Волидия» асарини шеърий таржима қилади. Б.нинг моҳир таржимон сифатидаги қобилияти намоён бўлган 243 байтли бу асар катта ижодий илҳом б-н жуда қисқа муддатда якунланган. Б.нинг ўз эътирофича, таржима тугаши ҳамоноқ батамом соғайиб кетган. Бу йилларда у «Бобурнома» фасллари устида ишлашни давом эттирди, янгиянги ғазалрубоийлар яратди, ўз ибораси б-н айтганда, «Ҳиндистонға келгали айтқон ашъорни» тартибга солиб, шунингдек, «Волидия» таржимасини, «Хатти Бобурий» б-н битилган намуна ва қитъаларни Мовароуннаҳр ва Афғонистонга, Хумоюн, Хожа Калон, Ҳиндол ва б.га юборди. Ҳумоюн Мирзога аталган ижтимоийахлоқий масалаларни таҳлил этувчи машҳур мактуби ҳам Б. ижодий фаолиятининг ёрқин қирраларидан бири бўлди.
Бир неча муддат олдин подшоликни Ҳумоюнга топширган Б. 47 ёшида ўзи асос солган салтанат пойтахти Аграда вафот этди ва ўша ерда дафн этилди, кейинчалик (1539), васиятига мувофиқ хоки Кобулга келтирилиб, ўзи бунёд эттирган «Боғи Бобур»га қўйилди (қ. Бобур мақбараси).
Б. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг ўз юртида ҳақиқий қадрқимматтопди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармонига кўра 1993 й.да Б. таваллудининг 510 йиллиги тантанали нишонланди. Андижон ш.да Б. номида унт, театр, кутубхона, миллий боғ («Боғи Бобур») бор. Бобур миллий боғи мажмуасица «Бобур ва жаҳон маданияти» музейи, шоирнинг рамзий қабрмақбараси бунёд этилган. Шаҳар марказида (муаллифи Равшан Миртожиев) ва Б. боғидаги ёдгорлик мажмуида (муаллифи Қодиржон Салоҳиддинов) шоирга ҳайкал ўрнатилди. Андижондаги марказий кўчалардан бирига, шунингдек Тошкентдаги истироҳат боғи ва кўчага, Андижон вилояти, Хонобод ш.даги истироҳат боғига Б. номи берилди. Ўзбекистон Фанлар академиясининг Б. номидаги медали таъсис этилди. Шарқшунос олим Убайдулла Каримов бу медалнинг биринчи совриндори бўлди.
Андижонлик табиатшунос олим Зокиржон Машрабов раҳбарлик қиладиган Халқаро Бобур жамғармаси (1993.23.12) Б. ижодини ўрганишда катта ишларни амалга оширди. Жамғарманинг илмий экспедицияси 10 дан ортиқ Шарқ мамлакатлари бўйлаб автомобилда илмий сафарлар уюштириб, 200 минг км дан ортиқ масофани босиб ўтди, Б. ва бобурийлар қадамжолари, уларнинг илмий меросига оид янги маълумотлар тўплаб, уларни илмий истеъмолга киритди. Мазкур маълумотлар асосида 10 дан зиёд илмий, ҳужжатли, бадиий асарлар (3. Машрабов, С. Шокаримов: «Асрларни бўйлаган Бобур»; С. Жалилов: «Бобурнинг Фарғона давлати», «Бобур ва Андижон»; Қамчибек Кенжа: «Ҳинд сориға»; X. Султонов: «Бобурнинг тушлари», «Бобурийнома»; Р. Шамсуддинов: «Бобурийлар изидан», «Бобурийлар сулоласи»; Т. Низом: «Уч сўз»), 10 га яқин ҳужжатли, видеофильмлар (Ф. Расулов: «Бобур изидан», «Муқаддас қадамжолар»; Т. Рўзиев: «Бобур саломи», «Бобур номидаги Халқаро илмий экспедиция»; Т. Ҳамидов: «Ифтихор» ва ҳ.к.) яратилди. Жамғарманинг Лоҳур (Покистон), Ҳайдаробод (Ҳиндистон), Абу Даби (Бирлашган Араб Амирликлари), Москва (РФ), Ўш (Қирғизистон), Тошкент, Наманган (Ўзбекистон) ш.ларида бўлимлари мавжуд. 1998 й. Жамғарманинг бобуршунослик соҳасидаги халқаро мукофотлари илк марта Пиримқул Қодиров, Сабоҳат Азимжонова, Ғайбуллоҳ асСалом, Неъматилла Отажонов, Хайриддин Султонов, Эйже Мано (Япония), Муҳаммадали Абдуқундузов, Мақсуд Юнусов, Шафиқа Ёрқин (Афғонистон), Маъмуржон Тўхтасинов, Равшан Миртожиев, Мажид Турсунов, Раҳмонжон Азимов, Муҳаммаджон Мирзаевга берилди.
Ас: Бобурнома, Т., 1989; Бабурнаме (2издание, доработанное), Т., 1993; Китобссалот, Т., 1993; Китобззакот, Т., 1993; Китоблҳаж, Т., 1993; Девон, Т., 1994; Маҳрами асрор топмадим, Т., 1995.
Ад.: Азимжонова С, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Мақолалар тўплами, Т., 1995; Ахмедов Б., Историкогеографическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв. (Письменные памятники), Т., 1985; Самойлович А., Собрание стихотворений императора Бабура, Петроград, 1917; Стеблева И. В., Семантика газелей Бабура, М., 1982; Ёқубов Ҳ., Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Т., 1949;Ҳасанхожа Нисорий , Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Ҳасанов С, Бобурнинг Аруз рисоласи, Т., 1981; Машрабов 3., Шокаримов С, Асрларни бўйлаган Бобур, Т., 1997; Воҳидов Р., Биз билган ва билмаган Бобур, Т., 2000.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов, Абдурашид Абдугафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.