Boburiylar davlati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431–435-b. — ziyouz.com
Boburiylar davlati — Zahiriddin Muhammad Bobur asos solgan davlat (15261858). 1517 y.dan boşlab Dehli sultonligitsa içki nizolar avj olib, sultonlik inqiroega yuz tutdi, mahalliy hokimlar markaziy hukumatga böysunmay qöydi. Lohurda Davlatxon, Dexlida Ibrohim Lödiy, Mevarda Rano Sango mustaqillik e'lon qildilar. Bobur bundan foydalanib 1519 va 1524 y.lari Kobuldan Panjobga yuriş qildi va katta öljalar olib qaytdi. 1525 y. Rano Sango öz raqnbi Ibrohim Lödiyni yengiş va şu tariqa Şim. Hindistonni qölga kiritiş maqsadida Bobur b-n ittifoq tuzdi. Bobur yana Hindistonga yurib, 1525 y. keç kuzida Panjobni böysundirdi. 1526 y.ning apr. oyida esa Panipat yonida bölgan jangda (q. Panipat janglari) Ibrohim Lödiyni yengib, Agra va Dexlini egalladi. Bobur ilgarigi fotixlar singari (mas, Mahmud Ğaznaviy, Amir Temur va b.) Hindistonni taşlab çiqmay, şu yerda qolişga qaror qildi. U 1527 y.ning mart oyida Sikri yonida bölgan jangda Rano Sangoni ham yengib, butun Şim. Hindistonni böysundirdi. Bobur 1530 y. dek. oyida vafot etdi. U özi fath etgan mamlakatlarni betob kunlari öğillariga: Xindistonni tönğiç öğli Humoyunta, Panjobni Komron Mirzota, Kobul va Qandahorni Askariy Mirzoga, Badaxşonni Hindol Mirzota taqsimlab berdi. Humoyun öz mulkini kengaytiriş maqsadida 1534 y. Gujarot va Bixarga yuriş qiddi. Humoyun afğon sur qabilasining nufuzli yetakçilaridan Şerxon b-n Çousa va Qunuj (Kanauj) da bölgan janglarda mağlubiyatga uçrab, dastlab Sind va Qandahorga, u yerdan esa Eronga şoh Tahmasp huzuriga qoçdi. Şunday qilib, Şim. Hindiston 1555 y.gaça Şerxon va uning avlodi tasarrufida qoldi. 1555 y. Humoyun çiğatoy, afğon, eron, turkman va köçmançi özbek qabilalaridan katta qöşin töplab, Hindistonga yuriş qildi, öşa yilning iyun oyida Skandarşoh Surni yengib, Dexlini egalladi. Lekin oradan bir yil ötgaç, Humoyun saroy kutubxonasi zinapoyasidan yiqilib, fojiona halok böldi. 1556 y. taxtga uning hali baloğatga yetmagan ugli Akbar ötqazildi. Akbar (1542—1605) B. d. hukmronligiga qarşi boş kötargan Xemu va Skandar Sur ustidan ğalaba qozondi, keyinçalik B.d.ni birmunça kengaytirişga muvaffaq böldi. Akbar davrida Hindukuşdan jan.dagi Godavari daryosigaça bölgan yerlar B. d. tasarrufiga ötdi. Akbar markaziy davlat apparatini mustahkamlaşga qaratilgan bir qança islohotlar ötkazdi. Yer soliği, davlatni boşqariş tartibi xususidagi qonunlarni işlab çiqdi. Birinçi qonunga binoan natural soliq pul soliği b-n almaştirildi. Bu tadbir davlatning moliyaviy ahvolini yaxşiladi. Akbar jizya, ziyoratçilardan olinadigan soliqni, soliq töplovçilarning maoşi (doruğa)ni, çopar hamda amaldorlar uçun tölanadigan yiğim (qönalğa) ni, bozordan yiğiladigan bir qança soliq va jarimalarni bekor qildi. Akbar zamonida içki va taşqi savdo rivojlandi. Dengiz orqali olib boriladigan savdoda Gujarot va Bengaliya alohida örin egalladi. Savdo yöllarida karvonsaroy va quduklar bunyod etilişi savdoni rivojlantirdi. Akbar 16-a.ning 60—70-y.larida bir qator islohotlar ötkazdi. Podşoh hokimi mutlaq hisoblanib, uning huzurida maxsus vakillik mahkamasi taşkil etildi. Bu islohot mamlakatni birlaştiriş va davlatni markazlaştirişda muhim rol öynadi. Akbarning öğli Jahongirşoh (1605—27) otasi davrida joriy etilgan feodal tartiblarni mustahkamladi, B. d.ni kengaytiriş siyosatini davom ettirdi. Jahongir 1614 y. Mevarni, 1615 y. Assomni va 1621 y. Kaşmirdagi kiçik Kiştvora navobligini bosib oldi. Bangola viloyatidagi afğon qabilalarining ğalayonlarini bartaraf etib, ularni böysundirdi. 1624 y.dan boşlab hokimiyat uning öqimişli va tadbirkor xotini Hyp Jahon qöliga ötdi. Xuddi şu yillardan boşlab mamlakatda içki kuraş yanada kuçayib ketdi. Bu kuraşni uning öğillari Xurram (Şoh Jahon) va Xisrav Mirzo boşladilar. 1622 y. Xurram otasiga qarşi qözğolon kötarib, oxiri taslim böldi. U faqat otasining vafotidan (1627) keyingina Şoh Jahon nomi b-n taxtga ötirdi. Şoh Jahon (1627—58) ayrim mahalliy mulkdorlar (Bundel hokimi Jujhar, Dekan hokimi Xon Jahon Lödiy va b.) ning qarşiligiga duç keldi va ularning isyonlarini bostirdi, 1632—36 y.larda Dekan hokimliklarini böysundirdi, 1638 y.da Qandahorni egalladi. B.d.ning eng maşhur hukmdorlaridan yana biri Avrangzeb Olamgirdir (1618—1707). U Dekan va Bijapurni böysundirdi. Akbar, Şoh Jahon va Avrangzeb hukmronligi davrida B. d. taraqqiy etdi. Mamlakat birmunça markazlaşdi, iqtisod va madaniy hayot ösdi.
Avrangzeb hukmronligining oxirgi yillarida Dekanda marathalar, şim. da afğon qabilalari, Panjobda sikhlar, Mevar va Marvarda rajputlar qözğolonlari tufayli B. d. oğir ahvolga tuşib qoldi. Avrangzeb vafotidan söng içki kuraşlar kuçaydi. Undan taşqari, yevropaliklar (Portugaliya, Daniya, Gollandiya va Angliya)ning bosqinçilik siyosati boşlandi. Natijada mamlakat maydamayda davlatlarga bölinib ketdi. B. d. 1858 y. ingliz mustamlakaçilari tomonidan butunlay tugatildi.
Madaniyati. B. d. mahalliy xalqlar madaniyati tarixida progressiv rol öynagan; bu yerda obodonçilik va madaniy turmuşga katta e'tibor berilgan; köplab suğoriş inşootlari qurilgan, yangi yerlar özlaştirilgan, boğroğlar bunyod etilgan, şaharsozlik, hunarmandçilik (qoğoz i.ç., zargarlik, kulolçilik, temirçilik, qandolatpazlik, töquvçilik va b.) taraqqiy etgan. Tarixiy hujjatlarda gazlamaning 100 ga yaqin nomi keltirilganligi mamlakatda töquvçilik keng kölamda taraqqiy etganligini körsatadi. Boburiylar mahalliy xalq b-n tobora yaqinlaşiş siyosatini olib borganlar, idora qilişda mahalliy urfodatlarga rioya etganlar. Akbar musulmon bölmagan xalqlardan olinadigan jizya soliğini bekor qilgan, turlituman dinlarga e'tiqod qiluvçi qabila hamda xalqlarni keliştiriş maqsadida turli dinlar aqidalari majmuidan iborat umumiy «Dini ilohiy» joriy etişga harakat qilgan.
B.d. b-n Movarounnahrdagi davlatlar örtasida dastlabki rasmiy madaniy aloqalar 16-a. 30-y.laridan boşlangan bölsada, Bobur Hindistonni zabt etgan vaqtdayoq köplab şoir, sozanda, bastakor, xonanda, miniatyuraçi rassomlarni olib ketgan edi. 16-a. 2-yarmida şayboniylardan Abdullaxon II Akbar saroyiga bir qança miniatyuraçi rassomlar (xususan, Muhammad Murod Samarqandiy)ni, 1585 y. öz elçilari (şoir Muşfiqiy va b.) ni yuborgan. 1613 y. Buxoro xoni Imomqulixon Jahongirşoh huzuriga, Jahongirşoh ham öz navbatida Buxoroga öz elçilari (bular orasida hindistonlik maşhur hakim Hoziq ham bölgan) ni yöllagan. 1660 y. B.d.ga aştarxoniylardan Abdulazizxon (1645—80)ning, 1685 y. Buxoroga Avrangzebning elçilari borgan. Movarounnahrdan elçilar hay'atida yuborilgan adabiyot va san'at ahllaridan taşqari turli sabablar b-n B. d.ga kelib yaşab qolgan şoirlar, me'mor va miniatyura ustalari köp bölgan. B. d.da röy bergan ijtimoiyiqtisodiy özgarişlar, madaniy aloqalarning kengayişi natijasida ilmfan, adabiyot, san'at, me'morlik taraqkiy etgan, astronomiya yuksalgan. Dehli, Jaypur va b. şaharlarda rasadxonalar qurilgan. Adabiyotda xalq diniysektantlik harakati ğoyalari (turli diniy e'tiqoddagi xalqlar tengligi va b.) ni tarğib qiluvçi «Bhakti» poeziyasi rivojlangan. Mazkur oqimning yirik namoyandalaridan biri Tulsidas (1532— 1624) maşhur «Ramayana» dostonini yaratgan. Ayni vaqtda Şim. Hindistonda forsiy va turkiy tillarda, Markaziy Hindiston (Dekan) da urdu tilida saroy poeziyasi taraqqiy etgan, qator nasriy va nazmiy asarlar (Bobur, Bayramxon, Omuliy, Soib Tabriziy, Zebunniso, Bedil, Mirzo Ğolib va b.ning asarlari) yaratilgan. Ijodda «hindmusulmon uslubi» (şoirlar öz asarlarida Hindiston tabiat manzaralarini, voqeahodisalarini tasvirlasalarda, forstojik şe'riyatining an'anaviy şakl va obrazlaridan foydalanganlar) vujudga kelgan (Fayziy, «Nal va Daman»; Bedil, «Komde va Mudan» va b.), mahalliy xalklar b-n musulmon aholi örtasidagi özaro döstlik, muhabbat goyalari tarannum etilgan. Adabiyotşunoslikka doir muhim asarlar (Bobur, «Aruz risolasi», Alouddavla ibn Yahyo Sayfiy Husayniy, «Nafois ulmaosirot»; Husayn Alixon Azimobodiy, «Naştari işq»; Şohnavozxon, «Maosir ulumaro»; Badriddin Kaşmiriy, «Ravzat arrizvon va hadiqat alğilmon» va b.) yuzaga kelgan. Movarounnahr, Hindiston va Afğoniston tarixi, juğrofiyasi, madaniy aloqalariga bağişlangan asarlar (Bobur, «Boburnoma»; Abulfazl Allomiy, «Tarixi Akbarşohiy»; Nizomuddin Axmad, «Tabaqoti Akbariy»; Mirzo Salim Jahongir, «Tuzuki Jahongiriy»; Jahongirşoh, «Jahongirnoma»; Gulbadanbegim, «Humoyunnoma»; Badovuniy, «Muntaxab uttavorix»; Muhammad Mustaidxon Soqiy, «Maosiri Olamgiriy» va b.) yaratildi. Hind, arab va turkiy xalqlar badiiy va ilmiy adabiyoti nodir yodgorliklari tarjimasiga ham katta e'tibor berildi. Xususan, geometriyaga doir «Lilavatiy», «Atxarvaveda» asarlari, «Mahabharata», «Ramayana» xalq dostonlari (sanskritçadan), Yoqut alHamaviynit juğrofiyaga oid «Mu'jam ulbuldon» asari (arabçadan), Kamoliddin Dabiriyning «Hayot ulhayvon» va Boburning «Boburnoma»si (eski özbek tilidan fors tiliga) tarjima qilingan.
16—18-a.lar mobaynida boburiylar tomonidan bunyod etilgan qator monumental inşootlar, asosan Movarounnahr va Hindiston me'morlik uslublarining uyğunlaşuvi — yangi «hindmusulmon uslubi» böyiça qurilgan. Quriliş materiali sifatida oq va qora marmardan unumli foydalanilgan. Binolar devori qimmatbaho, rangli toşlar — haqiq, marvarid, sadaf, kahrabo, zumrad, yoqut va b. hamda fil suyagi b-n bezatilgan. Qurilişga Movarounnahr, Hindiston, Eron va Turkiya me'morlari boşçilik qilgan. Bu davr me'moriy yodgorliklaridan Humoyun maqbarasi (1565), Baland darvoza (1576), Tojmahal (1632—50), Oltin ibodatxona (1764—66) jahon ahamiyatiga molik. FotihpurSikri ş. qal'asi, Ajmir va Ollohoboddagi qal'alar, Mathuradagi Govindadeva ibodatxonasi, Skandardagi Akbar va E'timoduddavla maqbaralari, Agradagi La'l qal'a, Moti masjid va Avrangoboddagi Bibika maqbarasi va b. B.d.ning yirik me'morlik obidalaridan hisoblanadi.
B.d.da miniatyura san'ati (q. Hindisşon miniatyura maktablari) keng taraqqiy etgan. Boburiylar miniatyura maktabi (16-a. 2-yarmi — 18-a.)ga Kamoliddin Behzodnknt şogirdlari — termizlik Mirsayyid Ali va Xöja Abdusamad Şeroziylar asos solgan. Bu maktab vakillari dastlab tarixiy risolalar (mas, «Dostoni amir Hamza» asari) ga miniatyuralar çiziş b-n şuğullanganlar. Bu asarga bağişlangan miniatyuralar 12 jild (1200 tasvir) ni taşkil etgan. Keyinçalik tasviriy san'atda portret va animalistika janrlari ham keng tarqalgan. Mirsayyid Ali boşçiligidagi musulmon va hind miniatyuraçilari narsa, voqea va hodisalar manzarasini haqqoniy ifodalaşga harakat qilganlar. B.d. miniatyura maktabiga uning sönggi yillarida Örta osiyolik musavvirlardan Farruxbek, Muhammad Murod Samarqandiy, Muhammad Nodir Samarqandiy, Oqo Rizo ibn Abulhasan Buxoriylar rahbarlik qilganlar. Ular «Boburnoma» (q. «Boburnoma» rasmlari), «Akbarnoma», «Zafarnoma», «Jome attavorix» kabi asarlarga nafis miniatyuralar işlaganlar. Muhammad Murod va Muhammad Nodir Samarqandiylar «Şahanşohlik murakka'i» («Imperiya albomi») uçun işlangan portretlar (Jahongirşoh, Şoh Jahon, Şermuhammad Navob, Şiva Parvati va b.), Mirsayyid Ali möyqalamiga mansub 80 dan ortiq miniatyura lavhalari Vena va London muzeylarida, Muhammad Murodning «Şohnoma» (Xiva nusxasi) qölyozmasiga işlagan 115 ta miniatyurasi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqpanmoqda.
B. d.da musiqa san'ati ham yuksak darajada taraqqiy etgan. Bu davrda mahalliy hind musiqasi Movarounnahr va Eron musiqa san'ati an'analari ta'sirida yanada boyigan. Tarixçi Xaydar Mirzo (1499—1551) ning «Tarixi Raşidiy» asarida aytilişiça, bu yerda Movarounnahr musiqiy asboblaridan torlikamonli sozlar köproq tarqalgan.
Ad.: Gulbadanbegim, Humoyunnoma, T., 1959; Neru Dj., Otkritiye Indii, M., 1955;Sinxa N. K.,Banerdji A. G., Istoriya Indii, M., 1954; Bartold V. V., Istoriya izuçeniya Vostoka v Yevrope i Rossii, 2 izd., M., 1926; Nizomiddinov I. Ğ., XVI—XVIII ayerlarda Örta Osiyo —Hindiston munosabatlari, T., 1966; Indiyskiye miniatyuri XV1XVIII vv., M., 1971; Tyulyayev S. I., Iskusstvo v Indii, M., 1968; Azimjonova S, Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977.
Q.: Panipat janglari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОБУРИЙЛАР ДАВЛАТИ — Заҳириддин Муҳаммад Бобур асос солган давлат (15261858). 1517 й.дан бошлаб Деҳли султонлигица ички низолар авж олиб, султонлик инқироэга юз тутди, маҳаллий ҳокимлар марказий ҳукуматга бўйсунмай қўйди. Лоҳурда Давлатхон, Дехлида Иброҳим Лўдий, Меварда Рано Санго мустақиллик эълон қилдилар. Бобур бундан фойдаланиб 1519 ва 1524 й.лари Кобулдан Панжобга юриш қилди ва катта ўлжалар олиб қайтди. 1525 й. Рано Санго ўз рақнби Иброҳим Лўдийни енгиш ва шу тариқа Шим. Ҳиндистонни қўлга киритиш мақсадида Бобур б-н иттифоқ тузди. Бобур яна Ҳиндистонга юриб, 1525 й. кеч кузида Панжобни бўйсундирди. 1526 й.нинг апр. ойида эса Панипат ёнида бўлган жангда (қ. Панипат жанглари) Иброҳим Лўдийни енгиб, Агра ва Дехлини эгаллади. Бобур илгариги фотихлар сингари (мас, Маҳмуд Ғазнавий, Амир Темур ва б.) Ҳиндистонни ташлаб чиқмай, шу ерда қолишга қарор қилди. У 1527 й.нинг март ойида Сикри ёнида бўлган жангда Рано Сангони ҳам енгиб, бутун Шим. Ҳиндистонни бўйсундирди. Бобур 1530 й. дек. ойида вафот этди. У ўзи фатҳ этган мамлакатларни бетоб кунлари ўғилларига: Хиндистонни тўнғич ўғли Ҳумоюнта, Панжобни Комрон Мирзота, Кобул ва Қандаҳорни Аскарий Мирзога, Бадахшонни Ҳиндол Мирзота тақсимлаб берди. Ҳумоюн ўз мулкини кенгайтириш мақсадида 1534 й. Гужарот ва Бихарга юриш қидди. Ҳумоюн афғон сур қабиласининг нуфузли етакчиларидан Шерхон б-н Чоуса ва Қунуж (Канауж) да бўлган жангларда мағлубиятга учраб, дастлаб Синд ва Қандаҳорга, у ердан эса Эронга шоҳ Таҳмасп ҳузурига қочди. Шундай қилиб, Шим. Ҳиндистон 1555 й.гача Шерхон ва унинг авлоди тасарруфида қолди. 1555 й. Ҳумоюн чиғатой, афғон, эрон, туркман ва кўчманчи ўзбек қабилаларидан катта қўшин тўплаб, Ҳиндистонга юриш қилди, ўша йилнинг июнь ойида Скандаршоҳ Сурни енгиб, Дехлини эгаллади. Лекин орадан бир йил ўтгач, Ҳумоюн сарой кутубхонаси зинапоясидан йиқилиб, фожиона ҳалок бўлди. 1556 й. тахтга унинг ҳали балоғатга етмаган угли Акбар ўтқазилди. Акбар (1542—1605) Б. д. ҳукмронлигига қарши бош кўтарган Хему ва Скандар Сур устидан ғалаба қозонди, кейинчалик Б.д.ни бирмунча кенгайтиришга муваффақ бўлди. Акбар даврида Ҳиндукушдан жан.даги Годавари дарёсигача бўлган ерлар Б. д. тасарруфига ўтди. Акбар марказий давлат аппаратини мустаҳкамлашга қаратилган бир қанча ислоҳотлар ўтказди. Ер солиғи, давлатни бошқариш тартиби хусусидаги қонунларни ишлаб чиқди. Биринчи қонунга биноан натурал солиқ пул солиғи б-н алмаштирилди. Бу тадбир давлатнинг молиявий аҳволини яхшилади. Акбар жизя, зиёратчилардан олинадиган солиқни, солиқ тўпловчиларнинг маоши (доруға)ни, чопар ҳамда амалдорлар учун тўланадиган йиғим (қўналға) ни, бозордан йиғиладиган бир қанча солиқ ва жарималарни бекор қилди. Акбар замонида ички ва ташқи савдо ривожланди. Денгиз орқали олиб бориладиган савдода Гужарот ва Бенгалия алоҳида ўрин эгаллади. Савдо йўлларида карвонсарой ва қудуклар бунёд этилиши савдони ривожлантирди. Акбар 16-а.нинг 60—70-й.ларида бир қатор ислоҳотлар ўтказди. Подшоҳ ҳокими мутлақ ҳисобланиб, унинг ҳузурида махсус вакиллик маҳкамаси ташкил этилди. Бу ислоҳот мамлакатни бирлаштириш ва давлатни марказлаштиришда муҳим роль ўйнади. Акбарнинг ўғли Жаҳонгиршоҳ (1605—27) отаси даврида жорий этилган феодал тартибларни мустаҳкамлади, Б. д.ни кенгайтириш сиёсатини давом эттирди. Жаҳонгир 1614 й. Меварни, 1615 й. Ассомни ва 1621 й. Кашмирдаги кичик Киштвора навоблигини босиб олди. Бангола вилоятидаги афғон қабилаларининг ғалаёнларини бартараф этиб, уларни бўйсундирди. 1624 й.дан бошлаб ҳокимият унинг ўқимишли ва тадбиркор хотини Hyp Жаҳон қўлига ўтди. Худди шу йиллардан бошлаб мамлакатда ички кураш янада кучайиб кетди. Бу курашни унинг ўғиллари Хуррам (Шоҳ Жаҳон) ва Хисрав Мирзо бошладилар. 1622 й. Хуррам отасига қарши қўзғолон кўтариб, охири таслим бўлди. У фақат отасининг вафотидан (1627) кейингина Шоҳ Жаҳон номи б-н тахтга ўтирди. Шоҳ Жаҳон (1627—58) айрим маҳаллий мулкдорлар (Бундел ҳокими Жужҳар, Декан ҳокими Хон Жаҳон Лўдий ва б.) нинг қаршилигига дуч келди ва уларнинг исёнларини бостирди, 1632—36 й.ларда Декан ҳокимликларини бўйсундирди, 1638 й.да Қандаҳорни эгаллади. Б.д.нинг энг машҳур ҳукмдорларидан яна бири Аврангзеб Оламгирдир (1618—1707). У Декан ва Бижапурни бўйсундирди. Акбар, Шоҳ Жаҳон ва Аврангзеб ҳукмронлиги даврида Б. д. тараққий этди. Мамлакат бирмунча марказлашди, иқтисод ва маданий ҳаёт ўсди.
Аврангзеб ҳукмронлигининг охирги йилларида Деканда маратҳалар, шим. да афғон қабилалари, Панжобда сикҳлар, Мевар ва Марварда ражпутлар қўзғолонлари туфайли Б. д. оғир аҳволга тушиб қолди. Аврангзеб вафотидан сўнг ички курашлар кучайди. Ундан ташқари, европаликлар (Португалия, Дания, Голландия ва Англия)нинг босқинчилик сиёсати бошланди. Натижада мамлакат майдамайда давлатларга бўлиниб кетди. Б. д. 1858 й. инглиз мустамлакачилари томонидан бутунлай тугатилди.
Маданияти. Б. д. маҳаллий халқлар маданияти тарихида прогрессив роль ўйнаган; бу ерда ободончилик ва маданий турмушга катта эътибор берилган; кўплаб суғориш иншоотлари қурилган, янги ерлар ўзлаштирилган, боғроғлар бунёд этилган, шаҳарсозлик, ҳунармандчилик (қоғоз и.ч., заргарлик, кулолчилик, темирчилик, қандолатпазлик, тўқувчилик ва б.) тараққий этган. Тарихий ҳужжатларда газламанинг 100 га яқин номи келтирилганлиги мамлакатда тўқувчилик кенг кўламда тараққий этганлигини кўрсатади. Бобурийлар маҳаллий халқ б-н тобора яқинлашиш сиёсатини олиб борганлар, идора қилишда маҳаллий урфодатларга риоя этганлар. Акбар мусулмон бўлмаган халқлардан олинадиган жизя солиғини бекор қилган, турлитуман динларга эътиқод қилувчи қабила ҳамда халқларни келищтириш мақсадида турли динлар ақидалари мажмуидан иборат умумий «Дини илоҳий» жорий этишга ҳаракат қилган.
Б.д. б-н Мовароуннаҳрдаги давлатлар ўртасида дастлабки расмий маданий алоқалар 16-а. 30-й.ларидан бошланган бўлсада, Бобур Ҳиндистонни забт этган вақтдаёқ кўплаб шоир, созанда, бастакор, хонанда, миниатюрачи рассомларни олиб кетган эди. 16-а. 2-ярмида шайбонийлардан Абдуллахон II Акбар саройига бир қанча миниатюрачи рассомлар (хусусан, Муҳаммад Мурод Самарқандий)ни, 1585 й. ўз элчилари (шоир Мушфиқий ва б.) ни юборган. 1613 й. Бухоро хони Имомқулихон Жаҳонгиршоҳ ҳузурига, Жаҳонгиршоҳ ҳам ўз навбатида Бухорога ўз элчилари (булар орасида ҳиндистонлик машҳур ҳаким Ҳозиқ ҳам бўлган) ни йўллаган. 1660 й. Б.д.га аштархонийлардан Абдулазизхон (1645—80)нинг, 1685 й. Бухорога Аврангзебнинг элчилари борган. Мовароуннаҳрдан элчилар ҳайъатида юборилган адабиёт ва санъат аҳлларидан ташқари турли сабаблар б-н Б. д.га келиб яшаб қолган шоирлар, меъмор ва миниатюра усталари кўп бўлган. Б. д.да рўй берган ижтимоийиқтисодий ўзгаришлар, маданий алоқаларнинг кенгайиши натижасида илмфан, адабиёт, санъат, меъморлик тарақкий этган, астрономия юксалган. Деҳли, Жайпур ва б. шаҳарларда расадхоналар қурилган. Адабиётда халқ динийсектантлик ҳаракати ғоялари (турли диний эътиқоддаги халқлар тенглиги ва б.) ни тарғиб қилувчи «Бҳакти» поэзияси ривожланган. Мазкур оқимнинг йирик намояндаларидан бири Тулсидас (1532— 1624) машҳур «Рамаяна» достонини яратган. Айни вақтда Шим. Ҳиндистонда форсий ва туркий тилларда, Марказий Ҳиндистон (Декан) да урду тилида сарой поэзияси тараққий этган, қатор насрий ва назмий асарлар (Бобур, Байрамхон, Омулий, Соиб Табризий, Зебуннисо, Бедил, Мирзо Ғолиб ва б.нинг асарлари) яратилган. Ижодда «ҳиндмусулмон услуби» (шоирлар ўз асарларида Ҳиндистон табиат манзараларини, воқеаҳодисаларини тасвирласаларда, форстожик шеъриятининг анъанавий шакл ва образларидан фойдаланганлар) вужудга келган (Файзий, «Нал ва Даман»; Бедил, «Комде ва Мудан» ва б.), маҳаллий халклар б-н мусулмон аҳоли ўртасидаги ўзаро дўстлик, муҳаббат гоялари тараннум этилган. Адабиётшуносликка доир муҳим асарлар (Бобур, «Аруз рисоласи», Алоуддавла ибн Яҳё Сайфий Ҳусайний, «Нафоис улмаосирот»; Ҳусайн Алихон Азимободий, «Наштари ишқ»; Шоҳнавозхон, «Маосир улумаро»; Бадриддин Кашмирий, «Равзат арризвон ва ҳадиқат алғилмон» ва б.) юзага келган. Мовароуннаҳр, Ҳиндистон ва Афғонистон тарихи, жуғрофияси, маданий алоқаларига бағишланган асарлар (Бобур, «Бобурнома»; Абулфазл Алломий, «Тарихи Акбаршоҳий»; Низомуддин Ахмад, «Табақоти Акбарий»; Мирзо Салим Жаҳонгир, «Тузуки Жаҳонгирий»; Жаҳонгиршоҳ, «Жаҳонгирнома»; Гулбаданбегим, «Ҳумоюннома»; Бадовуний, «Мунтахаб уттаворих»; Муҳаммад Мустаидхон Соқий, «Маосири Оламгирий» ва б.) яратилди. Ҳинд, араб ва туркий халқлар бадиий ва илмий адабиёти нодир ёдгорликлари таржимасига ҳам катта эътибор берилди. Хусусан, геометрияга доир «Лилаватий», «Атхарваведа» асарлари, «Маҳабҳарата», «Рамаяна» халқ достонлари (санскритчадан), Ёқут алҲамавийнит жуғрофияга оид «Муъжам улбулдон» асари (арабчадан), Камолиддин Дабирийнинг «Ҳаёт улҳайвон» ва Бобурнинг «Бобурнома»си (эски ўзбек тилидан форс тилига) таржима қилинган.
16—18-а.лар мобайнида бобурийлар томонидан бунёд этилган қатор монументал иншоотлар, асосан Мовароуннаҳр ва Ҳиндистон меъморлик услубларининг уйғунлашуви — янги «ҳиндмусулмон услуби» бўйича қурилган. Қурилиш материали сифатида оқ ва қора мармардан унумли фойдаланилган. Бинолар девори қимматбаҳо, рангли тошлар — ҳақиқ, марварид, садаф, каҳрабо, зумрад, ёқут ва б. ҳамда фил суяги б-н безатилган. Қурилишга Мовароуннаҳр, Ҳиндистон, Эрон ва Туркия меъморлари бошчилик қилган. Бу давр меъморий ёдгорликларидан Ҳумоюн мақбараси (1565), Баланд дарвоза (1576), Тожмаҳал (1632—50), Олтин ибодатхона (1764—66) жаҳон аҳамиятига молик. ФотиҳпурСикри ш. қалъаси, Ажмир ва Оллоҳободдаги қалъалар, Матҳурадаги Говиндадева ибодатхонаси, Скандардаги Акбар ва Эътимодуддавла мақбаралари, Аградаги Лаъл қалъа, Моти масжид ва Аврангободдаги Бибика мақбараси ва б. Б.д.нинг йирик меъморлик обидаларидан ҳисобланади.
Б.д.да миниатюра санъати (қ. Ҳиндисшон миниатюра мактаблари) кенг тараққий этган. Бобурийлар миниатюра мактаби (16-а. 2-ярми — 18-а.)га Камолиддин Беҳзоднкнт шогирдлари — термизлик Мирсаййид Али ва Хўжа Абдусамад Шерозийлар асос солган. Бу мактаб вакиллари дастлаб тарихий рисолалар (мас, «Достони амир Ҳамза» асари) га миниатюралар чизиш б-н шуғулланганлар. Бу асарга бағишланган миниатюралар 12 жилд (1200 тасвир) ни ташкил этган. Кейинчалик тасвирий санъатда портрет ва анималистика жанрлари ҳам кенг тарқалган. Мирсаййид Али бошчилигидаги мусулмон ва ҳинд миниатюрачилари нарса, воқеа ва ҳодисалар манзарасини ҳаққоний ифодалашга ҳаракат қилганлар. Б.д. миниатюра мактабига унинг сўнгги йилларида Ўрта осиёлик мусаввирлардан Фаррухбек, Муҳаммад Мурод Самарқандий, Муҳаммад Нодир Самарқандий, Оқо Ризо ибн Абулҳасан Бухорийлар раҳбарлик қилганлар. Улар «Бобурнома» (қ. «Бобурнома» расмлари), «Акбарнома», «Зафарнома», «Жоме аттаворих» каби асарларга нафис миниатюралар ишлаганлар. Муҳаммад Мурод ва Муҳаммад Нодир Самарқандийлар «Шаҳаншоҳлик мураккаъи» («Империя альбоми») учун ишланган портретлар (Жаҳонгиршоҳ, Шоҳ Жаҳон, Шермуҳаммад Навоб, Шива Парвати ва б.), Мирсаййид Али мўйқаламига мансуб 80 дан ортиқ миниатюра лавҳалари Вена ва Лондон музейларида, Муҳаммад Муроднинг «Шоҳнома» (Хива нусхаси) қўлёзмасига ишлаган 115 та миниатюраси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақпанмоқда.
Б. д.да мусиқа санъати ҳам юксак даражада тараққий этган. Бу даврда маҳаллий ҳинд мусиқаси Мовароуннаҳр ва Эрон мусиқа санъати анъаналари таъсирида янада бойиган. Тарихчи Хайдар Мирзо (1499—1551) нинг «Тарихи Рашидий» асарида айтилишича, бу ерда Мовароуннаҳр мусиқий асбобларидан торликамонли созлар кўпроқ тарқалган.
Ад.: Гулбаданбегим, Ҳумоюннома, Т., 1959; Неру Дж., Открытие Индии, М., 1955;Синха Н. К.,Банерджи А. Г., История Индии, М., 1954; Бартольд В. В., История изучения Востока в Европе и России, 2 изд., М., 1926; Низомиддинов И. Ғ., XVI—XVIII аерларда Ўрта Осиё —Ҳиндистон муносабатлари, Т., 1966; Индийские миниатюры XV1XVIII вв., М., 1971; Тюляев С. И., Искусство в Индии, М., 1968; Азимжонова С, Государство Бабура в Кабуле и в Индии, М., 1977.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.