«Boburnoma»
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 435–437-b. — ziyouz.com
«Boburnoma» — jahon adabiyoti va manbaşunosligidagi muhim va noyob yodgorlik; uzbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiyilmiy asar. Muallifi Zahiriddin Muhammad Bobur. Eski özbek (çiğatoy) tilida yozilgan (taxm. 1518/19—1530). «Boburiya», «Voqeoti Bobur», «Voqeanoma», «Tuzuki Boburiy», «Tabaqoti Boburiy», «Tavorixi Boburiy» kabi nomlar b-n ham ma'lum. Boburning özi esa «Vaqoye» va «Tarix» degan nomlarni işlatgan. «B.»da 1494—1529 y.larda Markaziy Osiyo, Afğoniston va Hindistonda sodir bölgan tarixiysiyosiy voqealar yilmayil öta aniqlik b-n bayon qilingan bölib, ular muallif hayoti va siyosiy faoliyati b-n bevosita boğlikdir.
«B.» özida bayon qilingan voqealar jarayoniga köra 3 qismga: Boburning Movarounnahr (1494—1504), Afğoniston (1504—24) va Hindiston (1524— 30)dagi hukmdorlik davriga bölinadi. Birinçi qismda Boburning otasi — temuriylarning Farğona ulusi hokimi Umarşayx Mirzo (1461—94) xususida hamda Boburning Farğona taxtiga öltirişi (1494 y. iyun), ammo Temuriylar davlatida avj olgan taxt uçun kuraş oqibatida öz ulusidan mahrum bölişi (15-a. 90-y.lari), Samarqand uçun Şayboniyxonga qarşi olib borgan jangu jadallari (1497— 1501)ning behuda ketişi, va nihoyat, toju taxtdan butunlay ajrab, Hisor toğlari orqali taxm. 250 navkar b-n Afğonistonga yuz tutişi (1504) haqidagi voqealar batafsil zikr qilingan. Ikkinçi qismda Boburning Kobulni zabt etgani, söng u yerda mustaqil davlat tuzgani (1508), Eron şohi Ismoil Safaviyning harbiy yordami b-n Samarqandni yana işğol qilgani (1511), lekin şayboniylar (Ubaydulla Sulton, Muhammad Temur Sulton va Jonibek Sulton)dan yengilib (1512), Kobulga qaytgani, keyin esa Hindistonni zabt etişga hozirlik köra boşlagani xususidagi voqealar bayon etilgan. Uçinçi qism esa Boburning Dehli sultoni Ibrohim Lödiyni mağlub etib (q. Panipat janglari), Şim. Hindistonni bosib olgani (1526) va Boburiylar davlatini barpo qilgani haqidagi ma'lumotlardan iborat.
«B.»da keltirilgan barça ma'lumotlar, xususan Farğona, Toşkent, Samarqand, Hisor, Çağoniyon va Şim. Afğonistonning 15-a. 80—90-y.lari va 16-a. 1çoragidagi siyosiy ahvoliga doyr xabarlar özining batafsilligi b-n şu xususdagi boşqa adabiyotlardan tubdan farq qiladi. Şuningdek, asar muallifning muayyan tarixiy voqea haqida hamda özaro duşmanlik qilgan temuriylar — Umarşayx, Sulton Ahmad, Sulton Mahmud, Boysunğur Mirzo, Sulton Husayn va b.ning xulqatvori, tabiati xususida bildirgan fikrmulohazalari b-n ham ahamiyatlidir. Asarda, ijtimoiytabiiy fanlar, tarix, falsafa, fiqh, din ta'limoti, tilşunoslik, juğrofiya, tabiatşunoslik, ma'danşunoslik, dehqonçilik, boğdorçilik va b.ga oid aniq va hanuzgaça öz tarixiy va ilmiy ahamiyatini yöqotmagan ma'lumotlar, ilmiy asoslangan xulosalar keltirilgan. Asarda bevosita Boburning özi laşkarboşi sifatida qatnaşgan bir neça kattakiçik jang manzaralari mahorat b-n berilgan. Öşa davrdagi qöşin tuzilişi, uruş olib boriş, jang usullari, qamal holatlari, qurolyaroğ turlari, qurğonbuzar qurilmalar b-n bir qatorda asarda köplab harbiyma'muriy istiloxlar (tuman, ulus, kökaltoş, eşikoğa, axtaçi, tarxon, şiğovul, şarbatçi (şarbatdor), mubaşşir, tuğçi, miroxur, rikobdor, doruğa, murçil, manjaniq, öron va b.) ham uçraydi. Şuningdek, «B.»da temuriylar qöşinining tuzilişi, harbiy san'ati va b. haqida ham noyob ma'lumotlar bor. Bundan taşqari, Movarounnahr, Afğoniston, Xuroson va Hindiston ötmişi va zamonaviy holati, xalqlari, qabilalari, ularning tili, madaniyati, kasbhunari, urfodatlari, rasmrusumlari, an'anaviy tadbirmarosimlari, şuningdek öşa davr jamiyatiga xos ijtimoiy tabaqalarga tegişli ma'lumotlar bayon etiladi. Ayniqsa Farğona, Andijon, Samarqand, Kobul, Hirot, Agra kabi yirik şaharviloyatlarning juğrofiyma'muriy tuzilişi, madaniy hayoti, tumanlari, aholisi, q.x., daryo va suv havzalari, çöladirlari, toğsahrolari, boğu roğlari, tabiati, iqlimi, hayvonot va ösimliklar dunyosi, tabiiy boyliklari haqida mufassal ma'lumotlar beriladi. Xususan 15—16- a.larda Turkiston viloyatida yaşagan qora qöyluk (qöyunluk) qabilasining hamda Movarounnahrdagi turkmöğul qabilalarining urfodatlari, harbiy mahoratlari haqidagi ma'lumotlar, ayniqsa ilmiy jihatdan ğoyatda qimmatli bölib, ular uzbek, qozoq, qirğiz va b. turkiyzabon xalqlar etnik tarixini örganuvçilar uçun muhim ahamiyatga egadir. «B.» da Farğona, Samarqand ş.lari va şu nomdagi viloyatlar, Ohangaron vodiysi, Öratepa va uning atrofi, Masço, Hisor, Çağoniyon, Badaxşon, Kobul viloyati va b. joylar geografik jihatdan ğoyatda qiziqarli tavsif qilingan bölib, muallif özi yurgan yöllar, özi bölgan şahar va qişloqlarni ğoyat darajada aniq tasvirlagan.
«B.»da Alişer Navoiy, Abdurahmon Jomip, Şayxim Suhayliy, Husayn Ali Tufayliy, Osafiy, Binoiy, Sayfiy Buxoriy, Ohiy, Muhammad Solih kabi önlab ijodkorlar, Xoja Abdullo Marvariy, Qul Muhammad Udiy, Şayx Noyiy, Yusuf Ali, Mullo Yorak, Şohquli Ğijjakiy, Husayn Udiy, Behzod, Şoh Muzaffar kabi köplab san'atkorlar tavsif etilib, ularning ijodiy faoliyatlariga xolis baho beriladi. Jumladan, Alişer Navoiy haqida şunday deyiladi: «Alişerbek naziri yöq kişi edi. Turkiy til bila to şe'r aytibturlar,— heç kim onça köp va xöb aytqon emas».
«B.» 15-a. uzbek badiiy nasrining yorqin namunasi sifatida sof badiiy lavhalar, jonli tasvirlar, an'anaviy lirik çekinişlarga boy. Nasriy matn içida keltirilgan xalq maqolmatallari, iboralari, ibratli ögitlar, şe'riy parçalar uning badiiyligini yanada oşiradi, öziga xos joziba bağişlaydi.
«B.» 16-a.dan boşlab hoz.gaça dunyoning köp tillari — ingliz, golland, fransuz, fors, nemis, italyan, rus, hind, urdu va b. tillariga bir neça martalab tarjima qilindi, şarhizohlar b-n naşr etildi. Angliya, Amerika, Fransiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston, Afğoniston, Turkiya, Yaponiya kabi önlab mamlakat olimlarining ilmiy tadkiqotlarida «B.»ning insoniyat yaratgan ölmas obidalar qatorida alohida örinda turişi ta'kidlanadi. «B.»ningjahonga maşhur bölişida, asosan ingliz şarqşunoslarining xizmati katta böldi. Yevropadagina emas, balki jahonda birinçi töliq naşrini (ingliz tilida) 1826 y.da J. Leyden va V. Erskin amalga oşirdi. F. Talbot esa mazkur naşr asosida 2 marta (1878, 1909) uning qisqartirilgan naşrlarini çop ettirdi. 1921 y.da ingliz şarqşunosi A. Beverij «B.»ni mustaqil suratda asl nusxadan qayta tarjima qildi. Birgina Angliyaning özida «B.» tarjimalari 9 marta naşr etildi.
Keyingi yillarda «B.»ning prof. V. Takston tomonidan AQŞda (Kembrij ş., Garvard unti, 1993) hamda ikki jild hajmda, mukammal sözlik, körsatkiç va şarhizohlar b-n Yaponiyada (Kioto, 1995—96) ilmiytanqidiy matni naşr etildi.
Ma'lumki, «B.» qölyozmalari matnida ba'zi yillar (1504—05, 1509—18, 1520—24) tafsiloti uçramaydi, 1508 va 1520 y. voqealari bayoni tugal emas. Mana şu uziliş bölgan örinlarni ingliz şarqşunoslari boşqa tarixiy manbalar asosida ma'lum darajada tiklaganlar. «B.» forsçaga (1586), undan parçalar Vitsen tomonidan golland tiliga (1705), A. Keyzer tomonidan qisqartirilgan holda nemis tiliga (1828), Pave de Kurteyl tomonidan töla holda fransuz tiliga (1871) tarjima qilingan. «B.»ni tarjima qiliş va tadqiq etişda, şuningdek Afğoniston (Abdulxay habibiy), Pokiston (Raşid Axtar Nadviy, Şoh Olam Mavliyot), Hindiston (Mirzo Nasriddin Haydar, Muhibbul Hasan Rizviy), Turkiya (R . R. Arat va N. I. Bayur) kabi mamlakatlar olimlarining xizmati ham katta. Rus şarqşunoslari (N. I. Pantusov, S. I. Polyakov, V. Vyatkin) ham «B.» dan parçalarni tarjima qilganlar. N. I. Ilminskiy «B.»ni Qozonda naşr ettirdi (1857).
«B.»ni hamda Boburning şe'riy merosini örganişda özbekistonlik olimlar ham salmoqli hissa qöşdilar. Prof. Fitrat tomonidan tuzilgan «Özbek adabiyoti namunalari» xrestomatiyasida «B.»dan parçalar, Boburning 31 ğazali, 2 masnaviy va 28 ruboiysi berilgan. M. Salye «B.»ni rus tiliga töla tarjima qilib, 3 marta (1958, 1982, 1993) naşr ettirdi (S. Azimjonovaning kiriş sözi va tahriri ostida). P. Şamsiyev va S. Mirzayevlar tomonidan «B.»ning ikki jildli (1948) va bir jildli (1960) naşri çop etildi. 1956—66 y.larda Boburning uç jildli tanlangan asarlari çop etilib, unga Boburning şe'riy devoni (1jild) va «B.» (2—3jildlar) kirgan. Bobur va uning ilmiy merosini örganişga S. Azimjonova katta uluş qöşgan. «B.»ning M. Salye tomonidan qilingan tarjimalari uning batafsil söz boşisi va tahriri ostida naşr etil ga n.
Ad.: Az i mjonova S, Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977; Uzbek adabiyoti tarixi, 3j., T., 1978; Axmedov B., Istorikogeografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. (Pismenniye pamyatniki), T., 1985; Boburnoma, T., 1960; Le Livre de Babur, Parij, 1985; Baburname, T., 1993.
Abduraşid Abduğafurov.
Q.: Panipat janglari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«БОБУРНОМА» — жаҳон адабиёти ва манбашунослигидаги муҳим ва ноёб ёдгорлик; узбек адабиётида дастлабки насрий мемуар ва тарихийилмий асар. Муаллифи Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Эски ўзбек (чиғатой) тилида ёзилган (тахм. 1518/19—1530). «Бобурия», «Воқеоти Бобур», «Воқеанома», «Тузуки Бобурий», «Табақоти Бобурий», «Таворихи Бобурий» каби номлар б-н ҳам маълум. Бобурнинг ўзи эса «Вақое» ва «Тарих» деган номларни ишлатган. «Б.»да 1494—1529 й.ларда Марказий Осиё, Афғонистон ва Ҳиндистонда содир бўлган тарихийсиёсий воқеалар йилмайил ўта аниқлик б-н баён қилинган бўлиб, улар муаллиф ҳаёти ва сиёсий фаолияти б-н бевосита боғликдир.
«Б.» ўзида баён қилинган воқеалар жараёнига кўра 3 қисмга: Бобурнинг Мовароуннаҳр (1494—1504), Афғонистон (1504—24) ва Ҳиндистон (1524— 30)даги ҳукмдорлик даврига бўлинади. Биринчи қисмда Бобурнинг отаси — темурийларнинг Фарғона улуси ҳокими Умаршайх Мирзо (1461—94) хусусида ҳамда Бобурнинг Фарғона тахтига ўлтириши (1494 й. июнь), аммо Темурийлар давлатида авж олган тахт учун кураш оқибатида ўз улусидан маҳрум бўлиши (15-а. 90-й.лари), Самарқанд учун Шайбонийхонга қарши олиб борган жангу жадаллари (1497— 1501)нинг беҳуда кетиши, ва ниҳоят, тожу тахтдан бутунлай ажраб, Ҳисор тоғлари орқали тахм. 250 навкар б-н Афғонистонга юз тутиши (1504) ҳақидаги воқеалар батафсил зикр қилинган. Иккинчи қисмда Бобурнинг Кобулни забт этгани, сўнг у ерда мустақил давлат тузгани (1508), Эрон шоҳи Исмоил Сафавийнинг ҳарбий ёрдами б-н Самарқандни яна ишғол қилгани (1511), лекин шайбонийлар (Убайдулла Султон, Муҳаммад Темур Султон ва Жонибек Султон)дан енгилиб (1512), Кобулга қайтгани, кейин эса Ҳиндистонни забт этишга ҳозирлик кўра бошлагани хусусидаги воқеалар баён этилган. Учинчи қисм эса Бобурнинг Деҳли султони Иброҳим Лўдийни мағлуб этиб (қ. Панипат жанглари), Шим. Ҳиндистонни босиб олгани (1526) ва Бобурийлар давлатини барпо қилгани ҳақидаги маълумотлардан иборат.
«Б.»да келтирилган барча маълумотлар, хусусан Фарғона, Тошкент, Самарқанд, Ҳисор, Чағониён ва Шим. Афғонистоннинг 15-а. 80—90-й.лари ва 16-а. 1чорагидаги сиёсий аҳволига дойр хабарлар ўзининг батафсиллиги б-н шу хусусдаги бошқа адабиётлардан тубдан фарқ қилади. Шунингдек, асар муаллифнинг муайян тарихий воқеа ҳақида ҳамда ўзаро душманлик қилган темурийлар — Умаршайх, Султон Аҳмад, Султон Маҳмуд, Бойсунғур Мирзо, Султон Ҳусайн ва б.нинг хулқатвори, табиати хусусида билдирган фикрмулоҳазалари б-н ҳам аҳамиятлидир. Асарда, ижтимоийтабиий фанлар, тарих, фалсафа, фиқҳ, дин таълимоти, тилшунослик, жуғрофия, табиатшунослик, маъданшунослик, деҳқончилик, боғдорчилик ва б.га оид аниқ ва ҳанузгача ўз тарихий ва илмий аҳамиятини йўқотмаган маълумотлар, илмий асосланган хулосалар келтирилган. Асарда бевосита Бобурнинг ўзи лашкарбоши сифатида қатнашган бир неча каттакичик жанг манзаралари маҳорат б-н берилган. Ўша даврдаги қўшин тузилиши, уруш олиб бориш, жанг усуллари, қамал ҳолатлари, қуроляроғ турлари, қурғонбузар қурилмалар б-н бир қаторда асарда кўплаб ҳарбиймаъмурий истилохлар (туман, улус, кўкалтош, эшикоға, ахтачи, тархон, шиғовул, шарбатчи (шарбатдор), мубашшир, туғчи, мирохур, рикобдор, доруға, мурчил, манжаниқ, ўрон ва б.) ҳам учрайди. Шунингдек, «Б.»да темурийлар қўшинининг тузилиши, ҳарбий санъати ва б. ҳақида ҳам ноёб маълумотлар бор. Бундан ташқари, Мовароуннаҳр, Афғонистон, Хуросон ва Ҳиндистон ўтмиши ва замонавий ҳолати, халқлари, қабилалари, уларнинг тили, маданияти, касбҳунари, урфодатлари, расмрусумлари, анъанавий тадбирмаросимлари, шунингдек ўша давр жамиятига хос ижтимоий табақаларга тегишли маълумотлар баён этилади. Айниқса Фарғона, Андижон, Самарқанд, Кобул, Ҳирот, Агра каби йирик шаҳарвилоятларнинг жуғрофиймаъмурий тузилиши, маданий ҳаёти, туманлари, аҳолиси, қ.х., дарё ва сув ҳавзалари, чўладирлари, тоғсаҳролари, боғу роғлари, табиати, иқлими, ҳайвонот ва ўсимликлар дунёси, табиий бойликлари ҳақида муфассал маълумотлар берилади. Хусусан 15—16- а.ларда Туркистон вилоятида яшаган қора қўйлук (қўюнлук) қабиласининг ҳамда Мовароуннаҳрдаги туркмўғул қабилаларининг урфодатлари, ҳарбий маҳоратлари ҳақидаги маълумотлар, айниқса илмий жиҳатдан ғоятда қимматли бўлиб, улар узбек, қозоқ, қирғиз ва б. туркийзабон халқлар этник тарихини ўрганувчилар учун муҳим аҳамиятга эгадир. «Б.» да Фарғона, Самарқанд ш.лари ва шу номдаги вилоятлар, Оҳангарон водийси, Ўратепа ва унинг атрофи, Масчо, Ҳисор, Чағониён, Бадахшон, Кобул вилояти ва б. жойлар географик жиҳатдан ғоятда қизиқарли тавсиф қилинган бўлиб, муаллиф ўзи юрган йўллар, ўзи бўлган шаҳар ва қишлоқларни ғоят даражада аниқ тасвирлаган.
«Б.»да Алишер Навоий, Абдураҳмон Жомип, Шайхим Суҳайлий, Ҳусайн Али Туфайлий, Осафий, Биноий, Сайфий Бухорий, Оҳий, Муҳаммад Солиҳ каби ўнлаб ижодкорлар, Хожа Абдулло Марварий, Қул Муҳаммад Удий, Шайх Нойий, Юсуф Али, Мулло Ёрак, Шоҳқули Ғижжакий, Ҳусайн Удий, Беҳзод, Шоҳ Музаффар каби кўплаб санъаткорлар тавсиф этилиб, уларнинг ижодий фаолиятларига холис баҳо берилади. Жумладан, Алишер Навоий ҳақида шундай дейилади: «Алишербек назири йўқ киши эди. Туркий тил била то шеър айтибтурлар,— ҳеч ким онча кўп ва хўб айтқон эмас».
«Б.» 15-а. узбек бадиий насрининг ёрқин намунаси сифатида соф бадиий лавҳалар, жонли тасвирлар, анъанавий лирик чекинишларга бой. Насрий матн ичида келтирилган халқ мақолматаллари, иборалари, ибратли ўгитлар, шеърий парчалар унинг бадиийлигини янада оширади, ўзига хос жозиба бағишлайди.
«Б.» 16-а.дан бошлаб ҳоз.гача дунёнинг кўп тиллари — инглиз, голланд, француз, форс, немис, итальян, рус, ҳинд, урду ва б. тилларига бир неча марталаб таржима қилинди, шарҳизоҳлар б-н нашр этилди. Англия, Америка, Франция, Россия, Ҳиндистон, Покистон, Афғонистон, Туркия, Япония каби ўнлаб мамлакат олимларининг илмий тадкиқотларида «Б.»нинг инсоният яратган ўлмас обидалар қаторида алоҳида ўринда туриши таъкидланади. «Б.»нингжаҳонга машҳур бўлишида, асосан инглиз шарқшуносларининг хизмати катта бўлди. Европадагина эмас, балки жаҳонда биринчи тўлиқ нашрини (инглиз тилида) 1826 й.да Ж. Лейден ва В. Эрскин амалга оширди. Ф. Талбот эса мазкур нашр асосида 2 марта (1878, 1909) унинг қисқартирилган нашрларини чоп эттирди. 1921 й.да инглиз шарқшуноси А. Бевериж «Б.»ни мустақил суратда асл нусхадан қайта таржима қилди. Биргина Англиянинг ўзида «Б.» таржималари 9 марта нашр этилди.
Кейинги йилларда «Б.»нинг проф. В. Такстон томонидан АҚШда (Кембриж ш., Гарвард унти, 1993) ҳамда икки жилд ҳажмда, мукаммал сўзлик, кўрсаткич ва шарҳизоҳлар б-н Японияда (Киото, 1995—96) илмийтанқидий матни нашр этилди.
Маълумки, «Б.» қўлёзмалари матнида баъзи йиллар (1504—05, 1509—18, 1520—24) тафсилоти учрамайди, 1508 ва 1520 й. воқеалари баёни тугал эмас. Мана шу узилиш бўлган ўринларни инглиз шарқшунослари бошқа тарихий манбалар асосида маълум даражада тиклаганлар. «Б.» форсчага (1586), ундан парчалар Витсен томонидан голланд тилига (1705), А. Кейзер томонидан қисқартирилган ҳолда немис тилига (1828), Паве де Куртейл томонидан тўла ҳолда француз тилига (1871) таржима қилинган. «Б.»ни таржима қилиш ва тадқиқ этишда, шунингдек Афғонистон (Абдулхай ҳабибий), Покистон (Рашид Ахтар Надвий, Шоҳ Олам Мавлиёт), Ҳиндистон (Мирзо Насриддин Ҳайдар, Муҳиббул Ҳасан Ризвий), Туркия (Р . Р. Арат ва Н. И. Баюр) каби мамлакатлар олимларининг хизмати ҳам катта. Рус шарқшунослари (Н. И. Пантусов, С. И. Поляков, В. Вяткин) ҳам «Б.» дан парчаларни таржима қилганлар. Н. И. Ильминский «Б.»ни Қозонда нашр эттирди (1857).
«Б.»ни ҳамда Бобурнинг шеърий меросини ўрганишда ўзбекистонлик олимлар ҳам салмоқли ҳисса қўшдилар. Проф. Фитрат томонидан тузилган «Ўзбек адабиёти намуналари» хрестоматиясида «Б.»дан парчалар, Бобурнинг 31 ғазали, 2 маснавий ва 28 рубоийси берилган. М. Салье «Б.»ни рус тилига тўла таржима қилиб, 3 марта (1958, 1982, 1993) нашр эттирди (С. Азимжонованинг кириш сўзи ва таҳрири остида). П. Шамсиев ва С. Мирзаевлар томонидан «Б.»нинг икки жилдли (1948) ва бир жилдли (1960) нашри чоп этилди. 1956—66 й.ларда Бобурнинг уч жилдли танланган асарлари чоп этилиб, унга Бобурнинг шеърий девони (1жилд) ва «Б.» (2—3жилдлар) кирган. Бобур ва унинг илмий меросини ўрганишга С. Азимжонова катта улуш қўшган. «Б.»нинг М. Салье томонидан қилинган таржималари унинг батафсил сўз бошиси ва таҳрири остида нашр этил га н.
Ад.: Аз и мжонова С, Государство Бабура в Кабуле и в Индии, М., 1977; Узбек адабиёти тарихи, 3ж., Т., 1978; Ахмедов Б., Историкогеографическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв. (Письменные памятники), Т., 1985; Бобурнома, Т., 1960; Le Livre de Babur, Париж, 1985; Бабурнаме, Т., 1993.
Абдурашид Абдуғафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.