Bö'd
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 871–872-b. — ziyouz.com
Bö'd (arab. — oraliq, masofa, çaqirim; köpligi ab'od) — bir yoki turli vaqtda eşitilayotgan ikki tovuş, nağma, pardaning özaro balandpastlik munosabatlari. Yevropa musiqasidagi interval tuşunçasiga qisman moye. B. Örta va Yaqin Şarq musiqa nazariyasining asosiy tuşunçalaridan biri bölib, dastlab Forobiy, keyinçalik Ibn Sino, Ibn Zayla, Zaynulobiddin, Urmaviy, Jomiy va b. olimlarning asarlarida mat. qoidalar asosida ta'riflangan. B.lar oçiq (butun) torga nisbatan torning ma'lum bölagidan hosil etilgan va nisbiy sonlar b-n ifodalangan. Maye, oçiqtordagi tovuş asosiy (mutlaq) parda deb faraz etilsa, torning 1/2 bölagida — zulkull (lot. oktava), 2/3 bölagida — zulxams (kvinta), 3/4 bölagida — zularba' (kvarta), 8/9 bölagida — taniniy (katta sekunda), 243/256 bölagida — baqiya (90 sentli kiçik sekunda) kabi B.lar hosil qilinadi. Nazariy jihatdan B. larning soni çegaralanmagan bölsada, musiqa amaliyotida asosan 9 tasi qöllanilgan. Ular muloyim (yoqimli, lot. konsonans) va mutanofir (yoqimsiz, dissonans) turlarga ajratilgan. Muloyimlar — zulkull marratayn (kvintdetsima), zulkull valxame (duodetsima), zulkull valarba' (undetsima), zulkull, zulxams, zularba'lar; qolganlari mutanofirdir.
Ad.: Abduraxman Djami , Traktat o muzike (per. A. Boldireva), T., 1960; Raj a b o v I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЎЪД (араб. — оралиқ, масофа, чақирим; кўплиги абъод) — бир ёки турли вақтда эшитилаётган икки товуш, нағма, парданинг ўзаро баландпастлик муносабатлари. Европа мусиқасидаги интервал тушунчасига қисман мое. Б. Ўрта ва Яқин Шарқ мусиқа назариясининг асосий тушунчаларидан бири бўлиб, дастлаб Форобий, кейинчалик Ибн Сино, Ибн Зайла, Зайнулобиддин, Урмавий, Жомий ва б. олимларнинг асарларида мат. қоидалар асосида таърифланган. Б.лар очиқ (бутун) торга нисбатан торнинг маълум бўлагидан ҳосил этилган ва нисбий сонлар б-н ифодаланган. Мае, очиқтордаги товуш асосий (мутлақ) парда деб фараз этилса, торнинг 1/2 бўлагида — зулкулл (лот. октава), 2/3 бўлагида — зулхамс (квинта), 3/4 бўлагида — зуларбаъ (кварта), 8/9 бўлагида — таниний (катта секунда), 243/256 бўлагида — бақия (90 центли кичик секунда) каби Б.лар ҳосил қилинади. Назарий жиҳатдан Б. ларнинг сони чегараланмаган бўлсада, мусиқа амалиётида асосан 9 таси қўлланилган. Улар мулойим (ёқимли, лот. консонанс) ва мутанофир (ёқимсиз, диссонанс) турларга ажратилган. Мулойимлар — зулкулл марратайн (квинтдецима), зулкулл валхаме (дуодецима), зулкулл валарбаъ (ундецима), зулкулл, зулхамс, зуларбаълар; қолганлари мутанофирдир.
Ад.: Абдурахман Джами , Трактат о музыке (пер. А. Болдырева), Т., 1960; Раж а б о в И., Мақомлар масаласига дойр, Т., 1963.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.