Bö'd

Bö'd (arabça — «oraliq, masofa»; köpligi ab'od) — Örta va Yaqin Şarq musiqa nazariyasida bir vaqtda yoki ketma-ket yangragan ikki tovuş (nağma, parda) örtasidagi balandlik munosabati. ÖzME'ga köra, bu tuşunça Yevropa musiqasidagi interval atamasiga qisman mos keladi va Şarq musiqa ilmining tayanç tuşunçalaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, bö'dlar dastlab Forobiy asarlarida, keyinroq Ibn Sino, Ibn Zayla, Safiuddin Urmaviy, Zaynulobiddin, Abdurahmon Jomiy va boşqa olimlarning risolalarida matematik qoidalar asosida ta'riflangan. Forobiyning musiqa nazariyasiga bağişlangan yirik asari Musiqa haqida katta kitob nomi bilan ma'lum. Bu an'anada musiqa ilmi riyoziyot bilan yaqin boğliq bölgan: tovuşlar orasidagi munosabat torning uzunligi nisbati orqali hisoblangan.

Bö'dlar oçiq (butun) torga nisbatan torning ma'lum bir qismini çertiş orqali hosil qilinadi. Oçiq tordagi tovuş asosiy parda deb olinsa, ÖzME'ga köra quyidagi bö'dlar yuzaga keladi:

• torning yarmi (1/2) — zulkull (Yevropa atamasi bilan oktava);
• uçdan ikki qismi (2/3) — zulxams (kvinta);
• törtdan uç qismi (3/4) — zularba' (kvarta);
• töqqizdan sakkiz qismi (8/9) — taniniy (katta sekunda);
• 243/256 qismi — baqiya (taxminan 90 sentli kiçik sekunda).

Inglizça Vikipediyaga köra, intervallarni sonli nisbatlar bilan ifodalaş Yevropa nazariyasida ham qadimdan bor: oktava 2:1, sof kvinta 3:2, sof kvarta 4:3 nisbatga töğri keladi. Şu tariqa Şarq va Ğarb nazariyalari umumiy matematik asosga ega.

Nazariy jihatdan bö'dlar soni çeklanmagan bölsa-da, ÖzME'ga köra amaliy musiqada asosan töqqiz xili işlatilgan. Ular eşitişga ta'siriga köra ikki guruhga ajratilgan: muloyim, ya'ni yoqimli (Yevropa atamasi bilan konsonans) va mutanofir, ya'ni quloqqa notekis eşitiladigan (dissonans) bö'dlar. Muloyimlar qatoriga zulkull marratayn (ikki oktava, kvintdetsima), zulkull valxams (duodetsima), zulkull valarba' (undetsima), şuningdek, zulkull, zulxams va zularba' kiradi; qolganlari mutanofir hisoblanadi.

Bö'd ta'limoti Şarq xalqlarining parda tizimlari va maqomlar nazariyasini tuşuniş uçun muhim. ÖzME manbalari orasida Jomiyning musiqa risolasining rusça tarjimasi (1960) va Is'hoq Rajabovning maqomlarga oid tadqiqoti (1963) körsatilgan.