Boku
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 482–483-b. — ziyouz.com
Boku (ozarbayjonça Baki) — şahar, Ozarbayjon poytaxti. Ozarbayjonning yirik sanoat, fan va madaniyat markazi. T. y. tuguni. Kaspiy dengizining ğarbiy sohilidagi yirik port. Apşeron ya. o.ning jan. qismida. B.ning markaziy qismi Boku buxtasiga zinapoyasimon pasayib tuşuvçi amfiteatr şaklida joylaşgan. Yanv.ning örtaça t-rasi 3°, iyulniki 25—30°, yiliga 180—300 mm yoğin yoğadi. Kuz faslida köpinça kuçli şamollar bölib turadi. Aholisi 1080,5 ming kişidan ziyod (1999; şahar kengaşiga böysunuvçi aholi punktlari b-n birga 1713,3 ming); 19-a. avvalida B.da 4,5 ming kişi, asr söngida 112 ming kişi yaşagan. Aholisi asosan, ozarbayjonlar va ruslar, şuningdek yahudiylar, doğistonliklar va b. ham bor.
B. birinçi marta 5-a. yozma manbalarida, şuningdek Şarq geograflari (Istaxriy, AlMa'sudiy, AlMuqaddasiy) asarlarida esa 9—10- a.lardan tilga olinadi. Muqaddasiy asarida B.ning port şaharligi aytilgan. B.da neft konlari borligi haqida Yoqut Hamaviy, Zakariyo alQazviniy, Hamdulloh Kazviniy, Avliyo Çalabiy, Abduraşid Bakuviy asarlarida ma'lumotlar keltirilgan. Öşa zamonlardayoq B.da neft çiqarilgan va Şarq mamlakatlariga, jumladan Örta Osiyoga ham jönatib turilgan. 12-a. ning 2-yarmidan Şirvon davlatining siyosiy markazi bölgan. Kaspiy dengizi böyidagi şaharlarning savdo aloqalari B. porti orqali amalga oşirilgan. B. qal'asi 15—16-a.larda Jan. Kavkazdagi kuçli qal'alardan biri bUlgan. 1540 y.da B.ni Safaviylar egalladi, 1580-y. larga kelib turklar davlati tarkibida. 1604 y.da Eron şohi Abbos I B. qal'asini zabt etdi. 17-a.da B. ançagina katta şahar hisoblangan. Turk sayyohi Avliyo Çalabiyning yozişiça, B.dan olinayotgan neft şoh xazinasiga katta daromad keltirgan. 1723 y. şaharni rus qöşinlari bosib oldi, lekin 1735 y.da u Eronga qaytarib berildi. 1747 y.dan Boku xonliginint poytaxti bölgan. Keyinroq, RossiyaEron uruşi davrida (1804—13) B.ni Rossiya ikki marta bosib oldi (1806 va 1813). 1897-1907 y.larda B. Batumi neft quvuri ötkazilgan. 1901 y. B. konlaridan 11,4 mln. t neft qazib olindi (jahonda qazib olingan neftning 50%). B. 1917 y.gaça gubernya markazi bölgan. 1917 y. 31 okt. (13 noyab.) da B.ni bolşeviklar egallab, şörolar hokimiyatini örnatdi. Ammo zörlik b-n örnatilgan hokimiyat 1918 y. 31 iyulda ağdarib taşlandi. 1920 y. 28 apr.da hokimiyat markazdan yuborilgan Qizil Armiya yordamida yana bolşeviklar kuliga ötdi va B. Ozarbayjon Respublikasining poytaxti deb e'lon qilindi. 1991 y. avg.dan B. mustaqil Ozarbayjon Respublikasi poytaxti.
B.da neft va gaz çiqariş, neftni qayta işlaş, neftkimyo, kimyo, maşinasozlik (neft sanoati uçun jihozlar i. ç., elektrotexnika, radioelektronika va b.), metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. B. bir qança yirik issiqlik elektr st-yalardan iborat öz energetika sistemasiga ega. Şahardagi köp sonli sanoat korxonalari orasida neft konlari alohida örin tutadi. B.ning şarqiy qismida neftni qayta işlaydigan z-dlar (Yangi Boku, Qorayev nomli va b.), kimyo, maşinasozlik, metallsozlik z-dlari (yuqori voltli apparatura, sovutkiçlar, televizor, gaz apparatlari va b. işlab çiqaruvçi korxonalar); yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari (töqimaçilik, kamvol, mayin movut k-tlari, poyabzal fkalari, göşt k-ti, un z-dlari va b.) işlab turibdi.
B. — yirik transport tuguni. Yuk oborotila dengiz savdo porti yetakçi örinni egallaydi. B. — Turkmanboşi (sobiq Krasnovodsk) örtasida dengiz paromi işga tuşirilgandan keyin uning ahamiyati yanada ortdi. Xalqaro aeroport bor. Şahar atrofiga qatnovçi temir yöl B.ni sanoat korxonalari, konlar, kurortlar b-n boglaydi. B. b-n RostovDon, Tbilisi, Yerevan, Astara ş.lari t. y. orqali boğlangan. Şaharda 1924 y.dan tramvay, 1932 y.dan avtobus, 1941 y.dan trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. 1967 y. B.da metropoliten işga tuşirildi. B. atrofida yangi yöldoş şaharlar barpo etildi: Zabrat, Maştaga, Dubendi va Primorsk.
B.da tarixiy yodgorliklardan Siniqqal'a (Pa.), Qiz qal'asi (12-a.) minoralari, qad. saroylar, Şirvonşohlar saroyi (15-a.), Safaviylar sulolasi davridagi (17a) karvonsaroy, şuningdek qasrlar, minoralar, masjidlar saqlanib qolgan. 1920-y.larda şaharning eski qismi ta'mirlandi, yangi boğ va maydonlar barpo böldi. Nizomiy muzeyi, Vazirlar Kengaşi binosi, katta stadion va b. qurildi.
B.da 1945 y.da Ozarbayjon FA taşkil etilgan. 11 oliy öquv yurti, şu jumladan 3 unt, 7 teatr, qariyb 30 muzey (şu jumladan san'at muzeyi, gilamçilik muzeyi, amaliy san'at muzeyi) bor. B. va uning atrofida köpgina kurortlar joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОКУ (озарбайжонча Бакы) — шаҳар, Озарбайжон пойтахти. Озарбайжоннинг йирик саноат, фан ва маданият маркази. Т. й. тугуни. Каспий денгизининг ғарбий соҳилидаги йирик порт. Апшерон я. о.нинг жан. қисмида. Б.нинг марказий қисми Боку бухтасига зинапоясимон пасайиб тушувчи амфитеатр шаклида жойлашган. Янв.нинг ўртача т-раси 3°, июлники 25—30°, йилига 180—300 мм ёғин ёғади. Куз фаслида кўпинча кучли шамоллар бўлиб туради. Аҳолиси 1080,5 минг кишидан зиёд (1999; шаҳар кенгашига бўйсунувчи аҳоли пунктлари б-н бирга 1713,3 минг); 19-а. аввалида Б.да 4,5 минг киши, аср сўнгида 112 минг киши яшаган. Аҳолиси асосан, озарбайжонлар ва руслар, шунингдек яҳудийлар, доғистонликлар ва б. ҳам бор.
Б. биринчи марта 5-а. ёзма манбаларида, шунингдек Шарқ географлари (Истахрий, АлМаъсудий, АлМуқаддасий) асарларида эса 9—10- а.лардан тилга олинади. Муқаддасий асарида Б.нинг порт шаҳарлиги айтилган. Б.да нефть конлари борлиги ҳақида Ёқут Ҳамавий, Закариё алҚазвиний, Ҳамдуллоҳ Казвиний, Авлиё Чалабий, Абдурашид Бакувий асарларида маълумотлар келтирилган. Ўша замонлардаёқ Б.да нефть чиқарилган ва Шарқ мамлакатларига, жумладан Ўрта Осиёга ҳам жўнатиб турилган. 12-а. нинг 2-ярмидан Ширвон давлатининг сиёсий маркази бўлган. Каспий денгизи бўйидаги шаҳарларнинг савдо алоқалари Б. порти орқали амалга оширилган. Б. қалъаси 15—16-а.ларда Жан. Кавказдаги кучли қалъалардан бири бУлган. 1540 й.да Б.ни Сафавийлар эгаллади, 1580-й. ларга келиб турклар давлати таркибида. 1604 й.да Эрон шоҳи Аббос I Б. қалъасини забт этди. 17-а.да Б. анчагина катта шаҳар ҳисобланган. Турк сайёҳи Авлиё Чалабийнинг ёзишича, Б.дан олинаётган нефть шоҳ хазинасига катта даромад келтирган. 1723 й. шаҳарни рус қўшинлари босиб олди, лекин 1735 й.да у Эронга қайтариб берилди. 1747 й.дан Боку хонлигининт пойтахти бўлган. Кейинроқ, РоссияЭрон уруши даврида (1804—13) Б.ни Россия икки марта босиб олди (1806 ва 1813). 1897-1907 й.ларда Б. Батуми нефть қувури ўтказилган. 1901 й. Б. конларидан 11,4 млн. т нефть қазиб олинди (жаҳонда қазиб олинган нефтнинг 50%). Б. 1917 й.гача губерня маркази бўлган. 1917 й. 31 окт. (13 нояб.) да Б.ни большевиклар эгаллаб, шўролар ҳокимиятини ўрнатди. Аммо зўрлик б-н ўрнатилган ҳокимият 1918 й. 31 июлда ағдариб ташланди. 1920 й. 28 апр.да ҳокимият марказдан юборилган Қизил Армия ёрдамида яна большевиклар кулига ўтди ва Б. Озарбайжон Республикасининг пойтахти деб эълон қилинди. 1991 й. авг.дан Б. мустақил Озарбайжон Республикаси пойтахти.
Б.да нефть ва газ чиқариш, нефтни қайта ишлаш, нефтькимё, кимё, машинасозлик (нефть саноати учун жиҳозлар и. ч., электротехника, радиоэлектроника ва б.), металлсозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати ривожланган. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Б. бир қанча йирик иссиқлик электр ст-ялардан иборат ўз энергетика системасига эга. Шаҳардаги кўп сонли саноат корхоналари орасида нефть конлари алоҳида ўрин тутади. Б.нинг шарқий қисмида нефтни қайта ишлайдиган з-длар (Янги Боку, Қораев номли ва б.), кимё, машинасозлик, металлсозлик з-длари (юқори вольтли аппаратура, совуткичлар, телевизор, газ аппаратлари ва б. ишлаб чиқарувчи корхоналар); енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари (тўқимачилик, камволь, майин мовут к-тлари, пойабзал фкалари, гўшт к-ти, ун з-длари ва б.) ишлаб турибди.
Б. — йирик транспорт тугуни. Юк оборотила денгиз савдо порти етакчи ўринни эгаллайди. Б. — Туркманбоши (собиқ Красноводск) ўртасида денгиз пароми ишга туширилгандан кейин унинг аҳамияти янада ортди. Халқаро аэропорт бор. Шаҳар атрофига қатновчи темир йўл Б.ни саноат корхоналари, конлар, курортлар б-н боглайди. Б. б-н РостовДон, Тбилиси, Ереван, Астара ш.лари т. й. орқали боғланган. Шаҳарда 1924 й.дан трамвай, 1932 й.дан автобус, 1941 й.дан троллейбус қатнови йўлга қўйилган. 1967 й. Б.да метрополитен ишга туширилди. Б. атрофида янги йўлдош шаҳарлар барпо этилди: Забрат, Маштага, Дубенди ва Приморск.
Б.да тарихий ёдгорликлардан Синиққалъа (Па.), Қиз қалъаси (12-а.) миноралари, қад. саройлар, Ширвоншоҳлар саройи (15-а.), Сафавийлар сулоласи давридаги (17а) карвонсарой, шунингдек қасрлар, миноралар, масжидлар сақланиб қолган. 1920-й.ларда шаҳарнинг эски қисми таъмирланди, янги боғ ва майдонлар барпо бўлди. Низомий музейи, Вазирлар Кенгаши биноси, катта стадион ва б. қурилди.
Б.да 1945 й.да Озарбайжон ФА ташкил этилган. 11 олий ўқув юрти, шу жумладан 3 унт, 7 театр, қарийб 30 музей (шу жумладан санъат музейи, гиламчилик музейи, амалий санъат музейи) бор. Б. ва унинг атрофида кўпгина курортлар жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.