Boku

Boku (ozarbayjonça: Bakı) — Ozarbayjon Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri, şuningdek Kaspiy dengizi va Kavkazdagi eng yirik şahar. U Abşeron yarimorolida, Kaspiy dengizi sohilida joylaşgan.

Abşeron yarimorolida odamlar qadim zamonlardan beri ötroq yaşagan. Pirallahi, Şuvalan, Mardakon, Amirjon va boşqa joylarda mil.av. III–I mingyilliklarga oid arxeologik aşyolar topilgan. Uzbekça Vikipediya Bokuning paydo böliş tarixini noma'lum deydi, rusiyzabon Vikipediya esa şahar birinçi marta 5-asr manbalarida tilga olinganini yozadi.

Nomning kelib çiqişi haqida bir neça farazlar bor: fors tilidagi «Badi Kuba» («Şamollar şahri»), «Bagavan»/«Baguan» şakllari («baga» — «Xudo» ma'nosida), lak tilidagi «baki» («tepalik») va boşqalar. Ingliz tilidagi maqolada «Badkube» izohi 19-asrdagi xalq etimologiyasi sifatida körsatilgan.

9-asrdan Boku Şirvonşohlar davlati tarkibida böldi. 1191-yilda Şamaxida zilzila bölgaç, şirvonşoh I Axsitan poytaxtni vaqtinça Bokuga köçirdi. 12-asrda şahar ikki qatorli qal'a devori va xandaq bilan öralgan, mudofaa tizimiga Qiz qal'asi ham kirgan. 13-asrda möğullar bosqini şahar iqtisodiyotiga putur yetkazdi. 1501-yilda Şoh Ismoil I Bokuni egalladi, 1578-yilda uni Usmoniylar bosib oldi, 1607-yilda şahar yana Safaviylar qöliga ötdi.

1723-yilda Pyotr I qöşinlari Bokuga kirdi (uzbekça maqolada 26-iyun, rusça maqolada 26-iyul [6-avgust]). Keyinçalik şahar Eronga qaytarildi. 18-asr örtalarida Boku xonligi tuzildi. Xonlik 1806-yil oktyabrda bosib olindi (6-oktyabr — uzbekça, 3-oktyabr — rusça maqola). 1813-yilgi Guliston şartnomasi bilan Boku Rossiya tarkibiga qöşilişi tasdiqlandi. 1859-yildagi Şamaxi zilzilasidan keyin gubernatorlik markazi Bokuga köçirildi. Dunyoda ilk neft quduqi Bokuda qazilgani aytiladi, ammo yili manbalarda turliça: 1846 (inglizça), 1847 (rusça), 1848 (uzbekça).

Şahar Abşeron yarimorolining janubiy sohilida, Boku buxtasi böyida joylaşgan. Inglizça maqolaga köra, u dengiz sathidan 28 m pastda yotadi. Şahar markazi buxtaga zinapoyasimon tuşuvçi amfiteatr şaklida. Kuçli şamollar (şimoliy xazriy va janubiy gilavar) Bokuga xos; şu sabab u «Şamollar şahri» deb ataladi.

Iqlim tavsifi manbalarda farq qiladi: uzbekça maqolada quruq subtropik, rusça maqolada yumşoq kontinental va yarim çöl iqlimi deyiladi. Yillik yoğin 210 mm (uzbekça) yoki taxminan 239 mm (rusça).

Şahar maydoni 2130 km² (uzbekça) yoki 2140 km² (rusça) deb berilgan. Uzbekça maqolada aholi taxminan 2,2 mln; rusça maqolada 2018-yil 1-yanvar holatiga 2 262,6 ming kişi, şundan şaharning özida 1259,3 ming kişi. Ma'muriy böliniş ham turliça: 12 tuman, 5 posyolka va 32 qişloq (uzbekça), 59 posyolka (rusça), 12 tuman va 48 posyolka (inglizça).

Inglizça maqolaga köra, 1809-yilda aholining 95 foizdan köpini ozarbayjon turklari taşkil qilgan, 1860-yilga kelib bu uluş 94,4 foizga tuşgan.

Boku — Ozarbayjonning sanoat, ilmiy va madaniy markazi, Kaspiy dengizidagi eng yirik port. Örta asrlarda iqtisodiyot neft, tuz, zaf'aron va röyan savdosiga tayangan. 19-asr örtalaridan neft qazib oliş şaharning ösişiga sabab böldi. Boku viloyatida neft, gaz va quriliş materiallari qazib olinadi. Turizm ham muhim: 2015-yilda şahar Lonely Planetning sayohat uçun eng qiziqarli joylar reytingida yettinçi örinni egallagan.

Içerişahar (Eski şahar), unda Şirvonşohlar saroyi va Qiz qal'asi joylaşgan, 2000-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Şaharda Buxoro karvonsaroyi (14-asr) va Hindiston savdogarlari qurgan Otaşgoh saqlanib qolgan. 2010-yillarda Boku 2012-yilgi Yevrovidenie, 2015-yilgi Yevropa öyinlari, 2017-yildan Ozarbayjon Gran-prisi, UEFA Yevro-2020 öyinlari va 2024-yilgi BMT iqlim konferensiyasiga mezbonlik qilgan.