Uzeyir Hojibekov

Uzeyir Hojibekov (Uzeyir Abdulhusayn öğli Hojibekov; 1885-yil sentabr, Ağcabadi — 1948-yil 23-noyabr, Boku) — ozarbayjon kompozitori, dramaturg, musiqaşunos va pedagog, Ozarbayjonda zamonaviy professional musiqa san'ati va musiqa ta'limining asosçisi. Rusça Vikipediyaga köra, u islom olamidagi birinçi operaning muallifi. ÖzME uning tuğilgan kunini 17-sentabr deb beradi; Rusça Vikipediyada esa eski uslub böyiça 6-, yangi uslub böyiça 18-sentabr körsatilgan.1

Hojibekov Toğli Qoraboğdagi Şuşa şahri yaqinidagi Ağcabadi qişloğida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, oila köp ötmay Şuşaga köçgan va bölajak kompozitor öşa paytda ozarbayjon madaniyatining yirik markazlaridan biri bölgan bu şaharda ulğaygan. U yoşligidan muğom kuylaşni örgangan, milliy çolğularni çalişni egallagan. 1899–1904-yillarda Gori şahridagi öqituvçilar seminariyasida tahsil olgan, söngra Bokuda maktablarda dars bergan.

ÖzME'ga köra, Hojibekov 1911-yilda Moskvada musiqa kurslarida, 1914-yilda esa Peterburg konservatoriyasida öqigan. U Ozarbayjonda musiqa maktabi (1922), xalq çolğu asboblari orkestri (1931) va davlat xori (1936) taşkilotçisi bölgan, konservatoriyaga rahbarlik qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u 1928–1929 va 1939–1948-yillarda Ozarbayjon konservatoriyasi rektori bölgan. 1938-yilda Xalq artisti unvonini olgan, 1945-yilda Ozarbayjon Fanlar akademiyasi akademigi etib saylangan va akademiyaning San'at institutiga boşçilik qilgan.

Hojibekovning birinçi operasi — «Layli va Majnun» (1907) — muğomga asoslangan yangi janr yönalişiga asos solgan. ÖzME'ga köra, u jami yettita opera, jumladan, «Rustam va Suhrob» (1910), «Asli va Karam» (1912) va qahramonlik operasi «Kör öğli» (1937), uçta musiqali komediya, kantata, romanslar va ommaviy qöşiqlar yaratgan. Uning eng maşhur musiqali komediyasi — «Arşin mol olon» (1913); bu asar asosida suratga olingan film musiqasi uçun kompozitor 1946-yilda Davlat mukofotini olgan. «Kör öğli» operasi uning ijodining çöqqisi hisoblanadi va 1941-yilda Davlat mukofotiga sazovor bölgan.

Hojibekov Ozarbayjon davlat madhiyasi muallifi hamdir; Rusça Vikipediyaga köra, u Ozarbayjon SSR madhiyasini ham, hozirgi Ozarbayjon Respublikasi madhiyasini ham yozgan. Uning «Ozarbayjon xalq musiqasi asoslari» (1945) kitobi muğom nazariyasiga oid muhim asar sanaladi.

Kompozitor ozarbayjon musiqasining köplab vakillari, jumladan, Qora Qorayev, Fikrat Amirov, Niyoziy va boşqalarning ustozi bölgan.

ÖzME'ga köra, Hojibekov ijodi özbek musiqali teatrining paydo bölişi va rivojiga ijobiy ta'sir körsatgan. «Arşin mol olon» va «Layli va Majnun» 1920-yillardan Toşkentning turli teatrlarida, keyinçalik özbek musiqali teatrlarida, jumladan, Özbek davlat musiqali teatrida sahnalaştirilgan. «Kör öğli» operasi 1950-yillarda Navoiy nomidagi teatrda qöyilgan. Kompozitorning uy-muzeylari Boku va Şuşada faoliyat körsatadi.