Boku neft-gaz rayoni
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 483–484-b. — ziyouz.com
Boku neft-gaz rayoni — Ozarbayjon Respublikasining Apşeron ya. o. va Kaspiy dengizining yarim orolga tutaş akvatoriyasidagi nisbatan katta zaxiraga ega bölgan neftgaz konlari. Jan. Kaspiy neftgaz havzasiga mansub 80 dan ortiq kondan iborat. Neft konlari murakkab burmalanişga uçragan qatlamlar (braxiantiklinallar) orasida, ba'zan balçiq vulkanlarida, qum, qumtoş va gillardan taşkil topgan örta pliotsen davri jinslarida joylaşgan. Umumiy mayd. 8500 km2. B. n.g. r.da 20 mingga yaqin burğ qudugi kavlangan. Neft uyumlari 4500 m çuqurlikkaça bölgan qatlamlarda uçraydi. Konlar işga solingandan buyen jami 1 mlrd. t dan ziyod neft qazib olingan. Apşeron ya. o.da neft oddiy quduqlardan jun usullar b-n juda qadimdan olib kelingan. 1869 y.da birinçi burğ quduğidan neft olina boşlanişi b-n neft sanoati ham rivojlana boşladi. 20-a. boşida B. n.g. r. neft qazib oliş böyiça dunyoda 1 öringa çikdi (1901 y.da 11,4 mln. t). Ammo 1 jahon uruşi arafasida neft oliş 7,7 mln. t ga tuşib qoldi. 1920-y.largaça neft yuza qatlamlarda joylaşgan faqat 6 ta kondan olingan. Keyinroq yangi konlar oçilib, nasosli va kompressorli usullar qöllanila boşladi. Neftni qayta işlovçi korxonalar (asosan Bokuda joylaşgan) ham qayta jihozlandi. 1940 y.da Ozarbayjon Respublikasida 22 mln. t neft qazib olindi (bu öşa davrda Ittifokda qazib olingan neftning 71%ni taşkil etdi). 1940-y. lar oxirida Kaspiy dengizi tubidan katta neft konlari («Neft toşlari», Darvin sayozligi va b.) topilib işga tuşirildi. Dengizdagi konlar quruqlik b-n estakadalar orqali tutaştirilgan. Hozir neft 7—8 ming m dan ortiq çuqurliklardan ham olinmoqda. Gaz kondensata va neftgaz .kondensata konlari ham bor. Tabiiy gazning katta zaxirasi Qoradoğ gazneft konida joylaşgan. Gaz konlaridan foydalaniş 1950-y.lar oxiridan boşlangan.
B. n.g. r. nefti metannaften turiga mansub. Ziçligi 849,0—920 kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,13—0,39%, parafin 0,61—6,04% ni taşkil etadi. Gazning tarkibi 90—96% metan, 1,7— 5,3% etan, 0,51,5% propan, 0,31,5% butan, 0,3—1,5% pentan va b.dan iborat.
B. n.g. r.da yangi yirik istiqbolli neftgaz konlari topildi. Gazning zaxirasi 16,5 mlrd. m3. Gaz konlaridan Ozarbayjonning sanoat şaharlariga gaz quvurlari tortilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОКУ НЕФТЬ-ГАЗ РАЙОНИ — Озарбайжон Республикасининг Апшерон я. о. ва Каспий денгизининг ярим оролга туташ акваториясидаги нисбатан катта захирага эга бўлган нефтьгаз конлари. Жан. Каспий нефтьгаз ҳавзасига мансуб 80 дан ортиқ кондан иборат. Нефть конлари мураккаб бурмаланишга учраган қатламлар (брахиантиклиналлар) орасида, баъзан балчиқ вулканларида, қум, қумтош ва гиллардан ташкил топган ўрта плиоцен даври жинсларида жойлашган. Умумий майд. 8500 км2. Б. н.г. р.да 20 мингга яқин бурғ қудуги кавланган. Нефть уюмлари 4500 м чуқурликкача бўлган қатламларда учрайди. Конлар ишга солингандан буен жами 1 млрд. т дан зиёд нефть қазиб олинган. Апшерон я. о.да нефть оддий қудуқлардан жун усуллар б-н жуда қадимдан олиб келинган. 1869 й.да биринчи бурғ қудуғидан нефть олина бошланиши б-н нефть саноати ҳам ривожлана бошлади. 20-а. бошида Б. н.г. р. нефть қазиб олиш бўйича дунёда 1 ўринга чикди (1901 й.да 11,4 млн. т). Аммо 1 жаҳон уруши арафасида нефть олиш 7,7 млн. т га тушиб қолди. 1920-й.ларгача нефть юза қатламларда жойлашган фақат 6 та кондан олинган. Кейинроқ янги конлар очилиб, насосли ва компрессорли усуллар қўлланила бошлади. Нефтни қайта ишловчи корхоналар (асосан Бокуда жойлашган) ҳам қайта жиҳозланди. 1940 й.да Озарбайжон Республикасида 22 млн. т нефть қазиб олинди (бу ўша даврда Иттифокда қазиб олинган нефтнинг 71%ни ташкил этди). 1940-й. лар охирида Каспий денгизи тубидан катта нефть конлари («Нефть тошлари», Дарвин саёзлиги ва б.) топилиб ишга туширилди. Денгиздаги конлар қуруқлик б-н эстакадалар орқали туташтирилган. Ҳозир нефть 7—8 минг м дан ортиқ чуқурликлардан ҳам олинмоқда. Газ конденсата ва нефтьгаз .конденсата конлари ҳам бор. Табиий газнинг катта захираси Қорадоғ газнефть конида жойлашган. Газ конларидан фойдаланиш 1950-й.лар охиридан бошланган.
Б. н.г. р. нефти метаннафтен турига мансуб. Зичлиги 849,0—920 кг/м3, таркибидаги олтингугурт 0,13—0,39%, парафин 0,61—6,04% ни ташкил этади. Газнинг таркиби 90—96% метан, 1,7— 5,3% этан, 0,51,5% пропан, 0,31,5% бутан, 0,3—1,5% пентан ва б.дан иборат.
Б. н.г. р.да янги йирик истиқболли нефтьгаз конлари топилди. Газнинг захираси 16,5 млрд. м3. Газ конларидан Озарбайжоннинг саноат шаҳарларига газ қувурлари тортилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.