Boku neft-gaz rayoni

Boku neft-gaz rayoni — Ozarbayjondagi Apşeron yarim oroli va Kaspiy dengizining unga tutaş qismida joylaşgan neft va gaz konlari guruhi. ÖzME'ga köra, u Janubiy Kaspiy neft-gaz havzasiga kiradi, 80 dan ortiq kondan iborat va umumiy maydoni 8500 km² ni taşkil etadi. Bu hudud dunyoda sanoat usulida neft qazib oliş boşlangan eng qadimgi markazlardan biri hisoblanadi; inglizça Vikipediyaga köra, Ozarbayjon neft sanoatining vatanlaridan biri sanaladi.1

ÖzME ma'lumotiga köra, neft uyumlari kuçli burmalangan qatlamlar — braxiantiklinallar orasida, ba'zan balçiq vulqonlari atrofida, örta pliotsen davriga oid qum, qumtoş va gil jinslarida joylaşgan. Uyumlar 4500 metr çuqurlikkaça bölgan qatlamlarda uçraydi, keyingi yillarda esa neft 7–8 ming metrdan ham çuqurroqdan olina boşlangan. Rayonda neft konlaridan taşqari gaz-kondensat va neft-gaz-kondensat konlari ham bor; tabiiy gazning katta zaxirasi Qoradoğ konida jamlangan.

ÖzME'ga köra, bu yerning nefti metan-naften turiga mansub, ziçligi 849–920 kg/m³, tarkibida 0,13–0,39 foiz oltingugurt va 0,61–6,04 foiz parafin bor. Gazning asosiy qismini (90–96 foiz) metan taşkil etadi, qolgani etan, propan, butan va pentandan iborat.

Neft Apşeronda qadimdan ma'lum bölgan. ÖzME'ga köra, uni dastlab oddiy quduqlardan ibtidoiy usullar bilan olişgan. Inglizça Vikipediyaga köra, neftdan savdoda foydalanilgani haqidagi ma'lumotlar milodiy III–IV asrlarga borib taqaladi, Balaxanidagi 1593-yilga oid yozuv 35 metr çuqurlikdagi qöl bilan qazilgan quduq xotirasiga bitilgan. 1846-yilda Bibiheybatda zarbli burğu bilan 21 metrlik quduq qazilib, neft olingan.

ÖzME'ga köra, 1869-yilda birinçi burğu quduğidan neft olina boşlangaç, sanoat jadal rivojlangan. XX asr boşida rayon neft qazib çiqariş böyiça dunyoda birinçi öringa çiqqan: 1901-yilda bu yerda 11,4 million tonna neft olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, şu yili Boku dunyodagi neftning yarmidan köpini bergan. ÖzME'ga köra, Birinçi jahon uruşi arafasida qazib oliş 7,7 million tonnagaça kamaygan, 1920-yillargaça neft faqat oltita kondan olingan. Keyin yangi konlar oçilib, nasos va kompressor usullari joriy etilgan. 1940-yilda Ozarbayjonda 22 million tonna neft qazilgan, bu SSSRda olingan neftning 71 foizi edi.

1940-yillar oxirida Kaspiy tubidan yirik konlar topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1949-yil 24-avgustda «Neft toşlari» deb ataluvçi joyda dengizdagi birinçi qidiruv quduği qazila boşlangan; quruqlik bilan boğlaş uçun estakadalar qurilgan, poydevor uçun eski kemalar suvga çöktirilgan. ÖzME'ga köra, gaz konlaridan foydalaniş 1950-yillar oxirida boşlangan. Ensiklopediya ma'lumotiga köra, rayonda jami 20 mingga yaqin quduq qazilgan va konlar işga tuşirilganidan beri bir milliard tonnadan ortiq neft olingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, mustaqillikka erişgaç, Ozarbayjon Kaspiy konlarini özlaştiriş uçun xorijiy sarmoya jalb qilgan. 1994-yil 20-sentabrda Ozari, Çirag va Gunaşli konlari böyiça «Asr şartnomasi» deb nom olgan xalqaro kelişuv imzolangan. 2006-yilda işga tuşirilgan Boku–Tbilisi–Jeyhan quvuri Kaspiy neftini Örta dengizdagi Turkiya portiga yetkazadi. Şu manbaga köra, 2022-yilda Ozarbayjonda taxminan 33 million tonna neft va 35 milliard kub metr gaz qazib olingan. ÖzME'ga köra, gaz konlaridan Boku va Ozarbayjonning boşqa sanoat şaharlariga quvurlar tortilgan.