Bolalar folklori
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 496–497-b. — ziyouz.com
Bolalar folklori — oğzaki ijod namunalari. Odatda bolalar yoki ular uçun kattalar tomonidan yaratiladi. Folklor janrining tarkibiy kismi. Uzbek B.f. alla, ertak, ermaklar, tez aytiş, topişmoq, bolalar öyin qöşiqlari, erkalama, masxaralama va b.ni öz içiga oladi. B.f. bolaning tinglaşiga, aytib yurişiga, öiiniga, qöşiğiga moslangan böladi. Özbekistonda B. f. namunalari töplam holida 1932 y.dan naşr etila boşladi. Kattalar tomonidan yaratiladigan alla, ovutmaçoq va erkalamalar onalar mehrmuhabbati b-n yöğrilgan bölib, ularda gödakning istiqboliga oid orzuumidlar, bola yaşayotgan muhit öz ifodasini topadi. Bolani belaş, ötqaziş, atakçeçak yurgiziş, sakratiş, öynatiş va ovutişlarda «Toytoy», «Bordibordi» va b. ovutmaçoklar aytiladi. Bolalar qöşiqlarining köplari yil fasllari b-n boglik. «Boyçeçak», «Oftob çiqsi olamga», «Çittigul», «Laylak keldi, yoz böldi», «Qurbaqa», «Qaldirğoç» kabi qöşiqlarni bolalar tom boşida, dalalarda, qişloq köçalarida aytişadi. Ular bahor kelişi, yomğir yoğişi, quyoşning olamni isitişi, ilk çeçak, birinçi qor kabi fasl va tabiat hodisalari b-n boğliq. «Bu boğçada oliça», «Zuvzuv borağon», «Çamandagul», «Oq şoli, kök şoli» va b. qöşiklar turli davrda aytilaveradi. Ularda ovçilik, dehqonçilik, çorvaçilik, hunar va san'at b-n boğliq mehnat jarayonlari, kattalar xattiharakatlariga taqlid aks etadi. Öyinlar ham, qöşiqlar ham bolalarning akliy va jismoniy kamolatga yetişiga yordam beradi, ularda zavq uyğotadi. Öyinlar B. f.ning murakkab turi bölib, ularda drama va musiqa unsurlari çatişib ketadi. Öyinlarni kiçik yoşdagi bolalar «Çoriy çambar», «Hakkalakam» kabi sanama öyinidan, katta bolalar «Quşim boşi» degan topişmoqdan boşlaydi.
Bolalar boğçalari, maktablarda öyinlardan keng foydalaniladi. B. f. yoş avlodni intizomli, jasur, qat'iyatli, qiyinçiliklarni yengişga, örtoqlariga yordam berişga tayyor böliş singari yaxşi sifatlarga ega bölib ösişlariga yordam beradi. Uning ayrim namunalari maktab darsliklari va öqiş kitoblariga kiritilgan (yana q. Bolalar öyin qöşiqlari).
Ad.: Jahongirov F., Uzbek bolalar folklori, T., 1975; Özbek xalq oğzaki poetik ijodi, T., 1980; Safarov O., Uzbek bolalar poetik folklori, T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛАЛАР ФОЛЬКЛОРИ — оғзаки ижод намуналари. Одатда болалар ёки улар учун катталар томонидан яратилади. Фольклор жанрининг таркибий кисми. Узбек Б.ф. алла, эртак, эрмаклар, тез айтиш, топишмоқ, болалар ўйин қўшиқлари, эркалама, масхаралама ва б.ни ўз ичига олади. Б.ф. боланинг тинглашига, айтиб юришига, ўиинига, қўшиғига мосланган бўлади. Ўзбекистонда Б. ф. намуналари тўплам ҳолида 1932 й.дан нашр этила бошлади. Катталар томонидан яратиладиган алла, овутмачоқ ва эркаламалар оналар меҳрмуҳаббати б-н йўғрилган бўлиб, уларда гўдакнинг истиқболига оид орзуумидлар, бола яшаётган муҳит ўз ифодасини топади. Болани белаш, ўтқазиш, атакчечак юргизиш, сакратиш, ўйнатиш ва овутишларда «Тойтой», «Бордиборди» ва б. овутмачоклар айтилади. Болалар қўшиқларининг кўплари йил фасллари б-н боглик. «Бойчечак», «Офтоб чиқци оламга», «Читтигул», «Лайлак келди, ёз бўлди», «Қурбақа», «Қалдирғоч» каби қўшиқларни болалар том бошида, далаларда, қишлоқ кўчаларида айтишади. Улар баҳор келиши, ёмғир ёғиши, қуёшнинг оламни иситиши, илк чечак, биринчи қор каби фасл ва табиат ҳодисалари б-н боғлиқ. «Бу боғчада олича», «Зувзув борағон», «Чамандагул», «Оқ шоли, кўк шоли» ва б. қўшиклар турли даврда айтилаверади. Уларда овчилик, деҳқончилик, чорвачилик, ҳунар ва санъат б-н боғлиқ меҳнат жараёнлари, катталар хаттиҳаракатларига тақлид акс этади. Ўйинлар ҳам, қўшиқлар ҳам болаларнинг аклий ва жисмоний камолатга етишига ёрдам беради, уларда завқ уйғотади. Ўйинлар Б. ф.нинг мураккаб тури бўлиб, уларда драма ва мусиқа унсурлари чатишиб кетади. Ўйинларни кичик ёшдаги болалар «Чорий чамбар», «Ҳаккалакам» каби санама ўйинидан, катта болалар «Қушим боши» деган топишмоқдан бошлайди.
Болалар боғчалари, мактабларда ўйинлардан кенг фойдаланилади. Б. ф. ёш авлодни интизомли, жасур, қатъиятли, қийинчиликларни енгишга, ўртоқларига ёрдам беришга тайёр бўлиш сингари яхши сифатларга эга бўлиб ўсишларига ёрдам беради. Унинг айрим намуналари мактаб дарсликлари ва ўқиш китобларига киритилган (яна қ. Болалар ўйин қўшиқлари).
Ад.: Жаҳонгиров F., Узбек болалар фольклори, Т., 1975; Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди, Т., 1980; Сафаров О., Узбек болалар поэтик фольклори, Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.