Bolgar qalampiri
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 499–500-b. — ziyouz.com
Bolgar qalampiri (Capsicum annuum L), çuçuk garmdori — tomatdoşlarga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Amerika. Barça mamlakatlarda yetiştiriladi. Markaziy Osiyoda, ayniqsa Özbekistonda köp ekiladi. Tupi örtaça, tik, kam barg, yaşil. Kökarib çiqqandan keyin mevasi 130— 138 kunda yetiladi. Bargi yirik (böyi 10—11 sm, eni 5—6 sm), tuxumsimon, yaşil. Gultoj barglari oq, gulkosasi yalpoq. Mevasi örtaça, böyi 8—8,5 sm, eni 4,5—5 sm, oğirligi 60—115 g, yaşil, ayrim navlari pişganda kizil rangga kiradi. Pusti dağalroq, eti 2—3 mm, tarkibida 10— 11% quruq modda, 2—6% qand, kraxmal, 1,5% oqsil, yoğ, kletçatka, vitamin S (100 g da 800 mg), oz mikdorda vitamin V, va B2, karotin bor. Uruği fev. boşida parnik yoki issiqxonaga sepiladi. 8—12 kunda maysalari körinib qoladi. Birinçi çinbarg çiqarganda köçirib, 5—8 sm oralikda ötqaziladi. Köçatlari parnikda 5—10 kun oralatib, ikki marta (10 l suvga 7—8 g selitra, 25 g superfosfat va 15 g kaliy tuzi) oziklantiriladi. Köçatlar dalaga apr.ning birinçi yarmida 70x30 sm oraliq b-n ekiladi. Har gektar yerga 100 kg sof azot, 120 kg sof fosfor, 60 kg sof kaliy hisobidan mineral öğit va 10—15 t çirigan göng solinadi. Göngning hammasi, fosfor va kaliyli mineral öğitning 75% kuzgi şudgorlaş oldidan, qolgan qismi va azotli öğit ösiş davrida yerga solinadi. Dastlab har 8—10 kunda, keyin har 11 — 13 kunda suğorilib, qator oralari 4—5 marta yumşatiladi. Yetilişiga qarab bir neça marta terib olinadi. Har gektardan 300 s gaça hosil beradi. Ovqatga işlatiladi va konservalar tayyorlanadi. Özbekistonda ekiladigan navlari: Bolgar 79. Örtapişar nav, mevasi yaşil, kesik piramida şaklida. Toşkent sovğasi. Örtapişar nav, kasallikka çidamli, mevasi konussimon, serhosil, uruği kam, oğirligi90—115g. Yirik sariq903. Mevasi töq yaşil, xiyol qovurğali (yana q. Qalampir).
Ad.: Böriyev H., Abdullayev A., Tomorke sabzavotçiligi, T., 1994.
Orif Qodirxöjayev.
Q.: Qalampir
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛГАР ҚАЛАМПИРИ (Capsicum annuum L), чучук гармдори — томатдошларга мансуб бир йиллик сабзавот экини. Ватани — Америка. Барча мамлакатларда етиштирилади. Марказий Осиёда, айниқса Ўзбекистонда кўп экилади. Тупи ўртача, тик, кам барг, яшил. Кўкариб чиққандан кейин меваси 130— 138 кунда етилади. Барги йирик (бўйи 10—11 см, эни 5—6 см), тухумсимон, яшил. Гултож барглари оқ, гулкосаси ялпоқ. Меваси ўртача, бўйи 8—8,5 см, эни 4,5—5 см, оғирлиги 60—115 г, яшил, айрим навлари пишганда кизил рангга киради. Пусти дағалроқ, эти 2—3 мм, таркибида 10— 11% қуруқ модда, 2—6% қанд, крахмал, 1,5% оқсил, ёғ, клетчатка, витамин С (100 г да 800 мг), оз микдорда витамин В, ва В2, каротин бор. Уруғи фев. бошида парник ёки иссиқхонага сепилади. 8—12 кунда майсалари кўриниб қолади. Биринчи чинбарг чиқарганда кўчириб, 5—8 см ораликда ўтқазилади. Кўчатлари парникда 5—10 кун оралатиб, икки марта (10 л сувга 7—8 г селитра, 25 г суперфосфат ва 15 г калий тузи) озиклантирилади. Кўчатлар далага апр.нинг биринчи ярмида 70x30 см оралиқ б-н экилади. Ҳар гектар ерга 100 кг соф азот, 120 кг соф фосфор, 60 кг соф калий ҳисобидан минерал ўғит ва 10—15 т чириган гўнг солинади. Гўнгнинг ҳаммаси, фосфор ва калийли минерал ўғитнинг 75% кузги шудгорлаш олдидан, қолган қисми ва азотли ўғит ўсиш даврида ерга солинади. Дастлаб ҳар 8—10 кунда, кейин ҳар 11 — 13 кунда суғорилиб, қатор оралари 4—5 марта юмшатилади. Етилишига қараб бир неча марта териб олинади. Ҳар гектардан 300 ц гача ҳосил беради. Овқатга ишлатилади ва консервалар тайёрланади. Ўзбекистонда экиладиган навлари: Болгар 79. Ўртапишар нав, меваси яшил, кесик пирамида шаклида. Тошкент совғаси. Ўртапишар нав, касалликка чидамли, меваси конуссимон, серҳосил, уруғи кам, оғирлиги90—115г. Йирик сариқ903. Меваси тўқ яшил, хиёл қовурғали (яна қ. Қалампир).
Ад.: Бўриев Ҳ., Абдуллаев А., Томоркэ сабзавотчилиги, Т., 1994.
Ориф Қодирхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.