Bör sistemasi

Bör sistemasi (DAVRI) — Yer tarixi mezozoy erasining uçinçi (oxirgi) davri; yuradan keyingi va kaynozoy gruppasining paleogen sistemasidan oldingi davrni öz içiga oladi. B.s. yuqori bölimi yotqiziqlarida keng tarqalgan oqbör nomi b-n atalgan. Radiologik metodlar natijasiga köra 140 mln. yil avval boşlangan va 76 mln. yilça, paleogen davrigaça davom etgan (q. Geoxronologiya). 1822 y. belgiyalik geolog J. Omalius d'Allua birinçi bölib B.s.ni mustaqil sistema sifatida ajratgan. B.s.ni xalqaro stratigrafik jadvalga kiritilgan bölinmalari birinçi marta Fransiya va unga qöşni Şveysariya va Niderlandiya hududlarida ajratilgan. Fransiya stratigraflari va paleontologlari A. d'Orbini, E. Dezor, A. Kokan, E. Renevye, belgiyalik geolog A. Dyuman va boşqalar B.s.ni hoz. davrgaça deyarli özgarişsiz saqlanib kelayotgan yarusli bölinişini işlab çiqdilar. 1885 y.gi Xalqaro geologik kongress qarori b-n yaruslar 2 bölimga (quyi va yuqori) guruhlangan (jadvalga q.). «Senon» va «Neokom» terminlari sobiq Ittifoq sxemalarida quyi va yuqori bölimlardagi bir neça yaruslarni birlaştirgan katta yaruslar uçun işlatilgan. Jan. Özbekiston va Farğona vodiysidagi bör yotqiziqlarini O. S Vyalov, O. M. Akramxöjayev, S. N. Simonov va b. mukammal örganib mahalliy svitalarga ajratdilar. Mac, O. M. Akramxöjayev Farğona vodiysi bör yotqiziqlarining yuqori bölimida Çanğirtoş, Ustridali, Qamçi, Qizil Pilol svitalarini va quyi bör bölimidan Loğon, Möyon svitalarini ajratdi. B.s.ning birinçi yarmida hamma platformalar quruqlik bölgan va kontinental jinslar, geosinklinallarda dengiz çökindi jinslari töplangan. Sezilarli çökişlar bölmagan. B.s. ikkinçi yarmidan boşlab oxirigaça juda katta va uzluksiz çökişlar sodir böddi. Natijada Yer tarixida eng katta dengiz transgressiyasi vujudga kelgan. Şarqiy Yevropa, Şim. Amerika, Afrika va Avstraliya platformalarining keng maydonlari suv ostida qoladi. B.s. oxiriga kelib tektonik harakatlarning faollaşişi natijasida dengiz va suv havzalari maydoni qisqargan. Yer pustila burmalanişni keltirib çiqaruvçi harakatlar asosan Tinç okeanni örab turuvçi geosinklinal mintaqada röy beradi. B.s. örtalarida Şarqiy Osiyoda Verxoyan — Çukotka ölkasidan to Hindixitoygaça burmalaniş jarayoni tugaydi. B.s. oxiriga kelib Amerikada bölib ötgan tektonik harakatlar And toğlarining şarqiy yarmini va burmalangan Qoyali toğlar ölkalarini hosil qilgan. B.yeda yirik yer yoriqlari hosil böldi. B.s.ning ikkinçi yarmida vulkan jarayonlarining faollaşişi kuzatiladi. Hindiston ya. o.da juda köp lavalar oqib çiqib trapp qoplamlari, Şim.Şarqiy Osiyoda nordon va örta asosli lavalar, Jan. Amerikada muttasil otilib turgan vulkanlar, Afrika yoriklari böylab juda köp dayka va ştoklar tarkib topadi. Bör yotqiziqlari Şim. va Jan. yarim şarlarning hamma qit'alarida tarqalgan. Burğilaş orqali dengiz tubidagi yoş qoplamlar tagidan ham topilgan. B.s. jinslari Şarqiy Yevropa platformasida va Karpat, Qrim, Kavkaz toğli viloyatlarida, Sibir platformasida va b. joylarda keng tarqalgan. Örta Osiyoda B. s. yuqori bölimi jinslari juda köp uçraydi. Quyi B.yeda dengiz çökindilaridan qumalevritgilli qatlamlar köp bölib, ayrim joylarda qalin ohaktoş qatlamlari hosil bölgan. Yuqori B.s. ayrim regionlarda karbonatli çökindi uyumlari, ayniqsa yozuv böri, börsimon ohaktoşlar va mergellar köp töplanadi. Arid iqlimli ölkalarda qizil rang gypeli, tuzli qatlamlar, nam gumid iqlimda çuçuk suv köldelta va kömirli qatlamlar töplangan. B.s.ning organik dunyosi xilmaxil. Umurtqasiz hayvonlardan ammonitlar va belemnitlar keng kölamda rivojlandi; şuningdek rudistlar, inotseramlar va b. yaşagan. Foraminiferalar içida pelagik va dengiz tubida yaşaydigan yirik şakllari paydo böladi. Umurtqalilardan bahaybat reptiliyalar köpçilikni taşkil qiladi. Şuningdek, suyakdor baliqlar, tişli quşlar yaşaydi. Ixtiozavrlar (quyi bör oxirigaça) va pleziozavrlar yaşaşni davom etadi. Yuqori B.s. dengiz kaltakesaklaridan uz. 12 m ga yetadigan mezozavrlar paydo böladi. B.s. oxiriga kelib köpçilik reptiliyalar, ammonitlar, belemnitlar, inotseramlar, rudistlar, dinozavrlar, pleziozavrlar va b. qirilib ketadi. B.s. ösimlik dunyosi yura davridagilar kabi bölib, asosan oçiq uruğlilar va paporotniksimonlar ösgan. Neokomda birinçi marta yopiq uruğlilar paydo bölib, alb vaqtiga kelib kupayib ketdi va davr oxiriga kelib katta maydonni egalladi; şuning b-n birga usimlik dunyosining rivojlanişida yangi kaynofit bosqiçi boşlandi.

B.s. yotqiziqlari b-n toşkömir, qUnğir kumir, tuz, çökindi temir rudasi, ohaktoş, bur, neft, gaz, boksit, sement materiallari, oltin, kumuş, qalay, qörğoşin, simob va b.ning yirik konlari boğliq. Gips (Markaziy Osiyoda), fosforit, kumir (Sibir va Uzoq Şarqda), boksit (Ural, Qozoğistonda), neft, gaz, trepell, fosforit, boksit (Ukrainada), neft va gaz konlari, mineral suvlar, ohaktoş, gips, fosforit, bezak toşlar, kizil rang tipli qumtoşlar va b. (Özbekistonda) bor. Şarkiy Osiyo va burmalangan Kordilyera viloyatlarida B.s. yotqiziqlarida oltin, kumuş, qalay, qörğoşin, simob va b. konlar topilgan.